انگليسى واداشتند و آنها را به بندر گوآ فرستادند كه بالاخره از آنجا رهايى پيدا كردند . اين موارد بر ساير اروپائيان يعنى اسپانيائيها و پرتقالىها كه كشورشان در سال 1580 م . باهم ادغام شده بود ، بسيار سخت بود . فراموش نبايد كرد كه در اروپا رقابتى در جريان بود و با ورود ناوگان انگليسى و هلندى كه تا نقاط دوردست اقيانوسها رخنه كردند و مخصوصا در اقيانوسهايى كه در انحصار اسپانيايىها و پرتقاليها قرار داشت ، نوعى ناامنى ظاهر شده بود . تركان در مقابل تهديدى كه پرتقاليها براى راههاى دريائى آنها ايجاد كرده بودند واكنش نشان دادند و لشكركشىهاى دريايى آنها از سال 1520 م . تا 1585 م . براى پرتقاليها گران تمام شد . تركان عليرغم موفقيتهاى محدودشان ، نتوانستند پرتقاليها را از راههاى دريائىشان بيرون برانند ؛ ولى بهرحال مزاحم آنها مىشدند . به دليل اين فعاليت‌ها و پشتكار و عزم تجار جاافتاده و امنيت روزافزون جاده‌ها به موازات عربستان ، و اشتياق حكام پرتقالى در هرمز براى بهره‌گيرى از تجارت و كشتىرانان محلى ، مقامات پرتقالى هرگز بطور رسمى نتوانستند مانعى مؤثر و محكم در مقابل تجارت شرق از هرمز به بصره و از آنجا به بغداد و حلب ايجاد كنند . مقدار تجارت هرمز ممكن بود سقوط كرده باشد ولى حجم آن قابل اعتنا بود و هرمز هنوز سعادتى داشت . اين وضع تا اواخر دهه دوم سده هفدهم برقرار بود . هنگاميكه هرمز را ايرانيان در سال 1031 / 1622 بازپس گرفتند و عملا وضعيت آن از بين رفت ، جايش را بندر گمبرون با نام بندرعباس درست در يك ميلى مقابل آن گرفت . د - نتيجه‌گيرى تجارت داخلى ايران در سرتاسر سده دهم / شانزدهم برغم جنگهاى مكرر ايران و عثمانى ، همچنان ادامه يافت . مهمترين كالاى صادراتى ايران ابريشم بود كه به مقدار زياد به تركيه عثمانى صادر مىشد و در آنجا بخشى از آن در صنايع ابريشمى تركيه كه در بورسه متمركز بود مصرف مىگشت و بخشى ديگر را تجار ونيز خريدارى مىكردند تا وارد بازارهاى اروپا سازند . ابريشم ايالات شمالى ايران هم مواد خام مراكز عمده بافندگى يزد و كاشان و كرمان را فراهم مىساخت . تجارت با آسياى مركزى ضعيف بود و تا اوايل سده هفدهم احياء نشد و اين زمانى بود كه گسترش تجارت روسها در درياى خزر جا افتاد . تجارت بازرگانان انگليسى در بين سالهاى 1560 م . و 1580 م . از توسعه قابل‌ملاحظه‌اى برخوردار شد و نيروى تجارى جديد را وارد صحنه اقتصادى

--> - " Mercanti veneziani "