تلاش جنيد براى فتح طرابوزان در سال 1 - 860 / 1456 يعنى قبل از ظهور او در دربار اوزون حسن است و از دربار اوزون حسن هم نتوانست به اين امر جامه عمل بپوشاند زيرا مىبايد سرانجام عليه وابستگان ميزبان خويش اقدام مىكرد . به‌علاوه ، او در شرف فتح شهر و در لحظه‌اى كه پيروزيش قريب الوقوع بود ، شهر را رها كرد چون سلطان ترك منافع خويش را در طرابوزان در تهديد ديد و لذا سپاهى را وارد صحنه كرد كه براى جنيد گران تمام شد . جنيد ساير اقدامات نظامى خود را نيز تحت عنوان غازى به انجام رسانيد ؛ با اينهمه در مورد جنيد ، مثل جاهاى ديگر ، روشن است كه به غير از مفهوم غزا ، انگيزه‌هاى ديگرى هم براى حمله به اقوام غيرمسلمان دركار بوده است : انگيزه‌هايى چون تدارك سيورسات نظاميان و پرداخت حقوق آنها و نيز حرص هواداران جنيد براى ماجراجويى ، چپاول و غارت . در اينجا وارد تفصيلات اين‌گونه ماجراجوئيها نمىشويم « 1 » . آخرين لشكركشى از اين نوع ، عليه چركس‌هاى طبرسران راه افتاد و جنيد آن را در سال 863 / 1459 زمانيكه از اردبيل به دستور جهانشاه دگرباره رانده شد ، به انجام رسانيد . اين لشكركشى با موفقيت قرين بود ، امّا سپس گرفتار حمله شروانشاه خليل اللّه شد كه از سرزمين او گذر كرده بود و چركس‌هاى مغلوب از باجگذاران او برشمرده مىشدند و جنيد در 11 جمادى الاول سال 864 / 4 مارس 1460 در جنگى كشته شد . اگر وقايع زندگى جنيد را جمع‌بندى كنيم ، با روحى متلاطم و بلندپروازيهاى سياسى و گرايشهاى نظامى ، ولى نه مصلح مذهبى ، مواجه مىشويم . امّا اگر ادعاهاى خنجى « 2 » مبنى بر اينكه هواداران او پس از مرگش ، وى را همچون معبودى مىپرستيدند ، درست باشد ، بايد آن را به حساب پيروان متعصّب و يا جانشينان او بگذاريم نه در زمره اعتقادات مذهبىاش . با اينكه جنيد در مقام عضوى از اعضاى طريقت ممكن است به علىپرستى متمايل بوده و حتى گرايشهاى شيعى برخاسته از اسلام مردمى از خويشتن نشان مىداده ، ولى نيازى به آن تشيع بىباكانه‌اى كه دشمنانى همچون خنجى و عاشق پاشازاده به دو نسبت داده‌اند ، نداشت . چنانچه برنگريستيم حتى درگيرى و نزاع او با شيخ جعفر مبناى اختلافات مذهبى نداشته است . اين نزاع را به سادگى مىتوان در اين واقعيت خلاصه كرد كه پس از مرگ ابراهيم ، دو شخصيت برجسته كه جاه‌طلبىهاى سياسى آنها هيچگونه همخوانى باهم نداشت ، در اردبيل رودرروى هم قرار گرفته‌اند : رويهمرفته ميزان جاه‌طلبى جنيد را از اين واقعيت مىتوان دريافت كه ارشاد طريقت اردبيل را نه بر پايه اينكه فرزند

--> ( 1 ) - تلخيص در سهرويد ، " Der sieg der safaviden " ، ص 22 - 118 . ( 2 ) - مينورسكى ، 1490 - 1478 . Persia in A . D ، ص 66 .