دانشگاه كمبريج ( مترجم : يعقوب آژند )

23

تاريخ ايران ( دوره صفويان ) ( فارسي )

ارشد پدرش بوده بلكه بر پايه اينكه ششمين فرزند او بوده ، مىخواسته است . سرانجام ، سؤالى كه بىجواب باقى مىماند اينست كه آيا جنيد گرايشهاى شديد خود را در ايام سرگردانى در آناتولى بدست‌آورده و يا از عقايد قشرهايى از مردمى اخذ كرده كه اميد تسلط بر آنها را داشته و در نهايت بنابه مصلحت و از روى ايمان و اعتقاد به تشيع گرائيده است « 1 » ؟ * * * مع الوصف پژوهشگرانى كه اخيرا ظهور صفويان را مدنظر قرار داده‌اند ، چندين ويژگى از اين پديده نوظهور را مستلزم تبيين و تفسير دانسته‌اند . مىدانيم كه در ظهور صفويان هواداران تركمان طريقت اردبيل سهمى بايسته داشتند . ولى اينكه چگونه اين نقش‌گذارى بوقوع پيوسته ، هنوز بطور مفصل بررسى نشده است . اين مسأله نه‌تنها به دليل سهم تركمانان در برپائى حكومت صفوى حائز اهميت است ، بلكه از اين نظر هم درخور اعتناست كه در نخستين سده تأسيس اين سلسله ، اكثر اعضاى طبقه حاكمه ، و تا زمان شاه عباس اول ، همه فرماندهان و لشكريان فى الواقع از ميان تركمانان بودند . اينكه خود صفويان با همه پيوندهاى نزديك و وصلت با آق‌قويونلوها خودشان تركمان ناميده نشدند ، به قدر كافى مسأله را بغرنج و پيچيده كرده است . پس قبايل تركمان چگونه يك‌چنين نقش و سهمى قاطع در اين سلسله بدست آوردند ؟ حتى معاصران آنها در ايران هم احتمالا ذهن خود را مشغول اين سؤال كرده‌اند . آنها بدنبال تبيينى بوده‌اند كه آن را يافته‌اند - در ديدار تيمور از اردبيل ، ديدارى كه تصور مىرود با خواجه على ، رهبر آن زمان صفويان صورت گرفته است . گفته شده كه كرامات خواجه على در تيمور مؤثر افتاده و بدرخواست او سىهزار اسير را كه از آناتولى با خود آورده بوده ، آزاد ساخته است . اين اسرا پيشينيان تركمانانى بودند كه يك سده بعد نقشى قاطع در برپائى امپراتورى صفوى داشتند . ديدار تيمور از اردبيل احتمالا در بهار سال 806 / 1404 بوده است . اينكه اين ملاقات در اعزاز و تكريم رهبر صفويان صورت گرفته و يا بطور گذرا ديدارى روى داده است مهم نيست ، بلكه بدين واقعه در جاى ديگرى گواهى داده نشده است . از اينها گذشته ، اهداى اين اسرار رومى به خواجه على ، افسانه‌اى بيش نيست چون قبايل اسيرى كه تيمور از آناتولى حركت داد قراتاتارها بودند كه در نهايت نه در ايران ، بلكه در ماوراء النهر اسكان گزيدند ؛ و اين داستان علنا از ساخته‌هاى داخلى صفويان است تا سهم تركمانان را در برپائى امپراتورى صفوى توجيه و تفسير كنند .

--> ( 1 ) - چنانچه مينورسكى در مقاله " Shaikh Bali Efendi " ص 439 معتقد است .