در حدود سال 1673 م . شيخ على زنگنه كرد تا سال 1690 م . به وزارت رسيد و بالاخره ميرزا محمد طاهر وحيد قزوينى اين مقام را صاحب شد ) به شاه كه طبق معمول بايد هرروز صبح صورت مىگرفت ، كاستى گرفت . شاه سليمان هرچه بيشتر حرمسرا را مركز زيست خود قرار داد و به دامن آن خزيد و از دسترس وزير اعظم دور شد . كار به جائى رسيد كه وزير اعظم حتى در تصميمات مهم مملكتى به‌تنهايى تدبير مىكرد و يا شاه با همسران و خواجگان و وابستگان خود درباره امور مملكت صحبت مىكرد و تصميمات حاصله بوسيله يكى از خدمتكاران حرم منتقل مىشد . شاه درواقع در حرم خود شوراى خصوصى درافكنده بود و اكثر خواجگان حرم عضو اين شورا بودند ، يعنى نوعى تشكيلات خصوصى كه ارگانهاى واقعى حكومت يعنى ديوان عالى و مجلس و نيز وزير اعظم را از كارهايشان بازمىداشت . رجال دولت عملا به سطح ارگانهاى اجرائى اين شوراى خصوصى تنزل يافته بودند . حتى زمانىكه شاه از سر لطف و التفات در شوراهاى خارج از حرم شركت مىجست در جزئيات مسائل مطروحه حرفى براى گفتن نداشت چون يا تمايلى به اين نوع موضوعات نداشت و يا اينكه حوصله لازم براى آشنايى با وقايع اوضاع پيچيده از خود نشان نمىداد ؛ و رجال مملكت هم با تجربه تلخى كه داشتند مىدانستند كه نبايد اصرارى براى انگيزش علاقه او نشان دهند . سلطنت در حرم پناه گرفت جائى كه مكان دسايس پيوسته خواجگان ، شاهزادگان و متعلّقان بود . بىاعتنايى شاه كه به بىحوصلگى ختم مىشد ، با توجه به معضلات تشكيلات سياسى ، نابسامانيها و بدكرداريهاى زيادى را پديد آورد . به دليل عدم نظارت كافى بر مظالم و استثمار و عدم كنترل آن ، فساد رونقى درخور گرفت . در اين شرايط كه عمل اهداء پيشكشى در ايران گسترش يافته بود ، ارتشاء سكه هر بازارى شد . در بين نيروهاى مسلح شرارتى كه علائم خود را از زمان عباس دوم نشان داده بود ، توسعه يافت . سپاهيان بىاعتنا به وظايف نظامى خود به اين نظر رسيده بودند كه حقوق آنها بسيار نازلتر از مبلغ يك انعام است و براى دريافت آن نيازى به كوشش نيست . درواقع موجوديت بعضى از سپاهيان فقط بر روى كاغذ بود « 1 » . شاه سليمان بيست‌وهشت سال يعنى تا سال 1105 / 1694 سلطنت كرد . بنا به اشاره سياحان اروپائى خانواده سلطنتى با همان شكوه و شأن و جلال و جلائى اداره مىشد كه از ويژگيهاى حكام نخستين صفوى بود . مثلا در اين گزارشها آمده كه شاه به همراهى هشتصد نفر از زنان حرم جشن‌ها و گشتهايى ترتيب مىدادند و همه‌جا را قرق مىكردند . اين قرقها در اوايل سلطنت او يك

--> ( 1 ) - مينورسكى ، تذكرة الملوك ، ص 35 .