اصفهان هدايت مىشد ) و يا شايد هم به همين دليل ، آشفتگيهاى جديدى رخ نمود . خصومتهايى كه جنگ داخلى را محدود مىساخت تا آغاز دهه 1070 / 1660 در زمان شاهنواز خان يكى ديگر از سركردگان وابسته ، به نتيجه نرسيد . خود طهمورث ، البته به عبث كوشيد تا حمايت دولت تزارها را جلب كند . تلاشهاى او البته بىجواب هم نماند ، چون قزاقها در حوالى سال 1600 م . تا رودخانه ترك پيش راندند . معهذا هنگاميكه در جاده‌هاى مشرف بر شرق گرجستان دست به ايجاد استحكامات زدند ، سپاهيان ايران وارد عمل شدند و دژها و قلعه‌هاى آنها را درهم كوبيدند و افراد پادگانها را وادار به هزيمت ساختند . طغيانهاى سركردگان داغستان به منظور جلوگيرى از دخالتهاى جديد روسها و يا عثمانيان ، بلافاصله درهم كوبيده شد . با اينكه در فصلى مجزا تجارت عهد صفوى مفصلا بررسى خواهد شد ، ولى بدون بررسى اجمالى كمپانيهاى تجارى غربى و فعاليتهاى آنها در ايران ، مبحث توسعه و تحول امور سياسى داخلى دوره شاه عباس دوم كامل نخواهد بود . اين شركتهاى تجارى در اوايل سده يازدهم / هفدهم تا پايان آن نه‌تنها به عاملى عمده در تاريخ ايران ، بلكه در تاريخ ماوراى بحار قدرتهاى متعدد اروپائى تبديل شده بودند و توسعه آنها امروزه به امپرياليسم و يا استعمار غربى تعبير مىشود . پيشتر اشاره‌اى داشتيم به سركوبى پرتقاليان كه با كمك انگليسىها صورت گرفت و هدف از آن هم تأمين روابط و پيوندهاى تجارى و بازرگانى با ايران بود « 1 » . در اين ايام ساير قدرتهاى اروپايى تلاش مىكردند تا روابط اقتصادى خود را با ايران استحكام بخشند و پايه‌هاى تجارى مناسبى در اين سرزمين فراچنگ آورند . پرتقال در پيمان سال 1625 م . براى شاه كمترين حقوق را در نظر گرفت ، ولى زمانيكه امام عمان در سال 1060 / 1650 مسقط را متصرف شد ، پرتقال پايگاه‌هاى خود را در خليج فارس و به تبع آن فرصت نهايى را براى نفوذ در ايران از دست داد . البته نادرست است كه از روابط ايران با پرتقاليها به اين نتيجه برسيم كه حكام ايران اساسا با نمايندگيهاى بازرگانى خارجى مخالف بودند ، بالعكس ، آنها كاملا از منافع حاصل از حضور نمايندگان بازرگانى غربى در ايران آگاهى داشتند . اين منافع فقط به قلمرو تجارت و اقتصاد منحصر نمىشد . از ميان دلايل متنوع مىتوان به دو نمونه از سنجش و ارزيابى آنها اشاره كرد : يكى توسعه كشتىهاى انگليسى در حمايت از حكومت ايران ، مثلا در ايام سركوبى پرتقاليان و ديگر نفوذ و تأثير هنر غرب در هنر ايران ، مخصوصا به

--> ( 1 ) - به مطالب قبلى رجوع كنيد و نيز به فصول « تماس ايران با غرب » و اوضاع تجارى ايران در اين ادوار ، مراجعه كنيد ، به جستارى كه اخيرا توسط شوستر - والتر به‌نام Das Safawidische Persien ، صص 67 به بعد ، كارشده ، نگاه كنيد .