است ؛ چون سلطان به دعوت اتحاد او ل بيك نگفته است . در آن روزگار ، بايزيد محاصره قسطنطنيه و عمليات در شمال يونان را مهمتر و حياتىتر از هرنوع برنامه دراز مدتى مىدانست كه تيمور در فكر آن بود . امّا تيمور به احتمال قوى لشكركشى بهار سال 797 / 1395 را ضرورىتر از هرنوع عمليات ، از قبيل لشكركشى عليه مماليك در سوريه و مصر و در واقع عليه خود بايزيد دانسته است . اين امر دو دليل عمده داشت : ( 1 ) تلاش آلتين اردو و قاهره براى مذاكره اتحاد - كه نمىتوانست از ديد فرماندهى عالى چغتائى پنهان بماند - اين نتيجه را داشت كه حاكم ايران ( تيمور ) با خطر محاصره بين اين دو قدرت روبه‌رو شد ؛ چنان كه مشابه اين امر در زمان امپراتورى ايلخانى و ساير امپراتوريهاى پيشين ايران رخ داده بود . ( 2 ) استيلاى تيمور بر قفقاز موجب مىشد كه اهداف دشمنانه توقتميش بروز كند و در اينجا خطر چندان حاد نبود . به علاوه وقتى كه جوابيه نارضامندانه توقتميش در مورد سازش با تيمور به اردو رسيد ، تيمور به قشون چغتاى دستور داد كه در بهار همان سال عليه توقتميش حركت كنند . نبرد قطعى كه هردو رقيب بشخصه در آن شركت داشتند ، در درّه رود ترك ( Terek ) در شمال قفقاز رخ داد . نتيجه اين نبرد درهم شكستن قشون قپچاق بود . در اين ايام راه براى پيشروى تيمور از درون منطقه ولگا باز شد تا عليه سراى پايتخت آلتين اردو وارد عمل شود . سراى همراه با شهرهاى ديگر ولگاى سفلى و نيز كريمه و شمال قفقاز به غارت رفت و چپاول شد . غنايم هنگفت و بىشمارى به دست آمد و شمار عظيمى از بوميان نه فقط سربازان بلكه زنان و كودكان نيز به بردگى كشيده شدند . ماجراهاى تيمور دهن به دهن گشت و به مسكو رسيد ( البته بىهيچ ضابطه‌اى ) ؛ ولى واقعيت اين بود كه او شهرهاى جنوب روسيه را كه در جوار آلتين اردو قرار داشت مورد هجوم قرار داد . سرزمين امپراتورى قپچاق آنچنان ويران و كم جمعيت گرديد و توان اقتصادى آن به گونه‌اى به باد رفت كه هرگز ديگر نتوانست سربلند كند . از اينها گذشته ، تجارت درازمدت بين شرق دور و اروپا كه از طريق سرزمين آلتين اردو صورت مىگرفت ، با تخريب راههاى تجارى و تباهى نقاط ارتباطى كليدى ، نيروى حيات خود را از دست داد . تيمور به احتمال مىخواسته از اين طريق اقتصاد اين سرزمين را به تباهى بكشاند ، و هيچ بعيد نيست كه مىخواسته با وجود تمورقتلغ مدعى قدرت و نيز منتخب او قدرت اين منطقه را بدست گرفته و بدان نظارت كند . توقتميش كه بر اثر اين شكست تاج و تخت خود را از دست داده بود ، هنوز وقت كافى براى ايفاى نقش در درگيريهاى بعدى اروپاى شرقى داشت ؛ امّا بلندپروازيهاى او و آلتين اردو در ماوراء النهر و ايران براى هميشه خاتمه يافت . گوشمالى مهلك قپچاقها به وسيله تيمور در بهار 798 / 1396 به پايان رسيد ، گو اينكه