تاريخ فوت او شد . مىگويند كه اهل سنت به سبب اشعار ضد سنى او از دفن وى در گورستان مسلمانان جلوگيرى كردند ، ولى تفألى از ديوان او گره‌گشا شد و مشكل دفن را حل كرد . در مورد صحت و سقم اين داستان ترديد وجود دارد ولى سنت تفأل از ديوان حافظ آن را به صحه نشانده است . طبق اشاره منابع متقدّم از آنجا كه حافظ همواره مشغول تعليم و تربيت بوده ، از اينرو وقتى براى گردآورى اشعار ديوان خود نداشته و اين كار را نويسندگان بعدى انجام داده‌اند . از همين‌جاست كه مشكلات در ديوان او برخاسته است ، چرا كه متن منقح و صحيحى از آن در دست نيست . ما حتى درباره « مصاحبت » حافظ با محمد گلندام كه در مقدمه نسخهء كهن مدعى مصاحبت با حافظ است ، اطلاعات موثقى نداريم . پس از اينكه ا . بولكه ( E . Boelke ) در سال 1958 م . درباره قديمترين نسخ ديوان حافظ بررسيهايى انجام داد ، رابرت م . ريدر ( Robert M . Rehder ) در سال 1974 م . بار ديگر مقاله مجمل و مستندى دربارهء متن كهن اشعار حافظ نوشت و گزارشى از چهارده نسخه قديمى پيش از سال 827 / 4 - 1423 ارائه داد كه به نسخه غنى - قزوينى پيشى داشتند . اين « مصاحب » حافظ كه تنها گردآورنده اشعار اوست چه كسى بوده است ؟ آيا پس از فوت شاعر مجموعه‌هاى مستقلى از اشعار وى وجود داشته است ؟ امكان اين مسأله زياد است . به‌طور مثال غزلهايى از حافظ در نسخهء گلچينى از سال 781 / 80 - 1379 ( كتابت در بغداد ) هنوز در دست است . سفينه‌اى كه در سال 782 / 1380 در شيراز گردآورى شد دربردارندهء چهار غزل از حافظ است . رمپيس ( Rempis ) در سال 1937 م . توجه پژوهشگران را به يك نسخه خطى كه تاريخ 820 / 1417 را داشت و متعلق به شخصى به نام مظفر حسين در حيدرآباد دكن بود ، معطوف ساخت « 1 » . ولى ريدر با تأسف اظهار داشت كه جاى اصلى اين نسخه كه صاحبش آن را در سال 1948 . م وارد پاكستان كرده ، معلوم نيست ، چون اين نسخه در ميان كتابهاى كتابخانه ميران خيرپور ( Khairpur Mirs ) كه كلّ كتابخانه مظفر حسين را خريدارى كرده ، وجود ندارد . موزهء ملى شهر دهلى داراى نسخه‌اى به تاريخ 818 / 1415 است كه 385 غزل دارد و از حيدرآباد عاريه گرفته شده است . نسخهء ديگرى كه ريدر از آن با عنوان شماره 13 نام مىبرد حاوى گلچينى از اشعار حافظ است كه قبلا در گاوانپور قرار داشت . اين نسخه داراى مقدمه‌اى است و به نظر مىرسد كه همان نسخه‌اى باشد كه دكتر نذير احمد و دكتر محمدرضا نائينى در سال 1971 م . با دقت چاپ و منتشر كردند . اين نسخه 435 غزل را شامل مىشود . ريتر در كتابخانه اياصوفياى استانبول ( نسخه خطى

--> ( 1 ) - رمپيس ، Beitrage ، ص 126 ، يادداشت 2 .