شماره 3945 و 3857 ) دو نسخه باارزش را ارزيابى كرد كه به ترتيب داراى تواريخ 813 / 1410 م . و 816 / 1413 م . بودند . يكى از اين نسخ براى كتابخانه شاهزاده تيمورى اسكندر بن عمر شيخ تحرير شده بود و از همين كتابخانه نسخهء ديگرى موجود است كه با 152 غزل در كتابخانه بريتانيا نگهدارى مىشود و خانلرى آن را منتشر ساخته است . روان كوشكو در توپقاپى سراى ، نيز داراى نسخه‌اى است كه قبل از نسخهء سال 827 ه . است و نسخهء مهم ديگرى هم در كتابخانه آكادمى علوم تاجيكستان محفوظ است ( شماره 555 ) كه بوسيله گاليمووا توصيف شده است . از عبارات نويسنده جامع الاطراف دوره تيمورى ، شرف الدّين مرواريد برمىآيد كه متن ديوان حافظ يك سده پس از مرگ شاعر تحريف شده است . وى مىنويسد : « كتابت اشعار حافظ بدست كاتبان كج‌فهم و كج‌انديش ، باعث شده كه بسيارى از لئالى و گوهرهاى آن اسوه شايسته و قدوه بايسته [ حافظ ] دستخوش و ملعبه مشتى سفيه قرار گيرد . « 1 » » از اينرو شاهزاده فريدون خان يكى از فرزندان حسين بايقرا در سال 907 / 2 - 1501 تصميم گرفت كه نسخه‌اى شايسته از ديوان حافظ براى خود تهيه كند و اين همانست كه امروزه در كتابخانه بريتانيا ( نسخ شرقى شماره 247 / 3 ) محفوظ است . « 2 » گفتنى است كه همهء ديوان‌هاى شعراى فارسى زبان داراى اشعارى از ديگران است ، ولى اين مسأله در خصوص ديوان حافظ حالت طبيعى يافته است . افزون بر اين ، ديوان حافظ تنها كتابى است كه پس از قرآن كريم براى استخاره به كار مىرود . از اينرو تعدادى از شعرا ، علما و كاتبان اشعارى به سبك حافظ سروده و وارد ديوان او كرده‌اند تا از بركت كتاب او برخوردار شوند . عده‌اى هم با سليقه و شيوه خود به تصحيح ديوان او پرداخته‌اند . گذشته از اينها طبق نظريهء ريدر ، بعيد نيست كه شمارى نسخه با دستكاريهاى مختلف موجود باشد چون خود حافظ بيش از يك‌بار به دستكارى اشعارش پرداخته و يا كلمات آنها را تغيير داده است . تفسير سودى بر حافظ در يك انتشار داراى 575 غزل است و ديوان چاپ بروكهاوس 692 غزل دارد ؛ نخستين چاپ آن ( كلكته ، 1791 م . ) كمتر از 725 غزل ندارد . تحريف اشعار در مناطقى كه زبان فارسى ، زبان رسمى بوده مثل هند و ايران ، بسيار آگاهانه صورت گرفته است . تقدير و تحسين مردم از حافظ باعث شده كه خوشنويسان ديوان او را با اعلاترين كاغذ و

--> ( 1 ) - ترجمه ريدر : « متن حافظ » ، ص 147 . اين متن را رويمر در staatsschreiben چاپ كرده است . ( 2 ) - ريو ، ضميمه فهرست نسخ خطى فارسى در موزه بريتانيا ( لندن ، 1895 م . ) ، شماره 268 .