عنوان تا به روزگار ما ارزيابيها و سنجشهاى واقعى اهميت تاريخى سربداران را مىرساند . در جايى كه شمارى از مفسران شطّار بودن آنان را رد نكرده‌اند ، تفسير ديگرى آنان را يك نهضت اصلاحى با جهتگيرى اجتماعى به شمار آورده كه ويژگى بارز مبارزه طبقاتى داشت و در آن اعتقاد به مهدى ( عج ) و مهدويت و نيز تلاش براى ايجاد نظام الهى از مشخصه‌هاى كم‌اهميت آن بود « 1 » . جان ماسون اسميت هردو تفسير يعنى دولت شطار و جهتگيرى اجتماعى و طبقاتى را بشدت رد كرده است . امّا طغاتيمور و سربداران تنها رقباى قدرت‌طلب خراسان نبودند . مدعى ديگر سلسله آل كرت در هرات بود « 2 » . آنان نسب به يكى از سركردگان مهم سلسله غورى به نام شمس الدّين مىرساندند كه وقتى اين منطقه در حوالى ميانه قرن هفتم / سيزدهم زير سم ستوران مهاجمان مغول مىسوخت ، توانست اقتدار خود را در قلمرو ازهم گسيخته اربابش بگستراند . او و بازماندگانش در مقام فرودستان مغولان ، از پايتختشان هرات تا بلخ و سيستان و از سوى ديگر در شرق تا نواحى سند حكومت كردند . با وجود اينكه آنان در هند پيوندهايى داشتند ، ولى از همان ابتدا به سوى غرب برگشتند ؛ و نه فقط مراقب كشمكشهاى قدرت‌طلبى خراسان و ساير نواحى ايران در پايان امپراتورى مغولان شدند ، بلكه خودشان نيز با حربه سياسى و نظامى در پى تحقيق اهداف و علايقشان برآمدند . مثلا آنان به تقويت مخالفان مبارز الدين محمّد مظفّرى در كرمان پرداختند و در نزاع بين ايلخان ابو سعيد و اميرالامراى او امير چوبان ، دخالت كردند . در واقع تلاشهاى آنان چندان با موفقيت همراه نبود : كرمان به رغم دخالت نظامى آنان ، به دست امير مبارز الدّين محمد افتاد و امير چوبان كه در نزدشان پناه گرفته بود ، در سال 727 / 1327 بنا به اصرار ابو سعيد به دست آنان در هرات به قتل رسيد و اين عمل به بىاعتبارى اعضاى خاندان كرت انجاميد . هنگامى كه شمس الدين و چند تن از جانشينانش در مقطع كوتاهى از بين رفتند ، ميان شمارى از پيروانشان اين اعتقاد پديد آمد كه آنان تاوان خيانتى را كه در حق امير چوبان پناه گرفته در نزدشان مرتكب شدند ، از جانب خدا پس دادند . معز الدّين حسين در سال 732 / 2 - 1331 به دنبال حكّام مستعجل كرت به حكومت رسيد و او كسى است كه بعدها در كشمكشهاى قدرت‌طلبانه خراسان فعالانه شركت كرد .

--> ( 1 ) - پطروشفسكى ، « Dvizhenie » ، ترجمه كشاورز ، نهضت سربداران خراسان . مفاهيم موجود اين عنوان و اصطلاح در مقاله بوخنر « سربداران » و در اسميت ، سلسله سربدار ، ص 108 و در « نهضت » ، ص 119 ، 22 - 121 ( ترجمه كشاورز ، ص 161 ، 165 آمده است . ( 2 ) - اين اسم هم به صورت « كرت » و هم به گونه « كرت » آمده است . من در اينجا از تلفظ احمد زكى وليدى ( طغان ) پيروى كرده‌ام ، « كرت - مىكورت - مو ؟ » ، TuMe ، جلد 2 ( 1928 م . ) صص 6 - 392 .