ديگران بيگارى مىكشيدند . در زمينه تحميلات ويژه ، بيشتر صحبت خواهد شد . گروه خاصى از خارجيان ، هنديان بودند كه از قرن هفدهم در ايران مقيم شدند . طبق شواهد موجود اينان در كارهاى پولى و رباخوارى مشغول بودند . ماليات سرانه خاصى برايشان درنظر گرفته شده بود كه به سرانه هنود معروف بود « 1 » . در كنار جزيه ، شكل ديگرى از ماليات سرانه وجود داشت كه به هيچ‌وجه نبايد آن را با ماليات قرآنى غيرمسلمانان اشتباه كرد : يعنى ماليات سرانه عمومى مسلمانان . در اينجا باز يادى از مفهوم قبچور مىكنيم كه در روزگار ايلخانان برقرار بود . يكى از مالياتهاى رايج قبچور ، مالياتى بود كه هر تبعه‌اى بدون قيد و شرط مشمول آن بود . پس اين نوع ماليات ، ماليات سرانه بر كل مسلمانان بود كه در تخالف شديد با شريعت قرار داشت . به‌رغم تحولاتى كه در اصطلاح قبچور رخ داد و سرانجام در دوره مابعد مغول به محو نهايى آن انجاميد ، اين ماليات به نوعى ديگر و در شكلهاى ديگر ادامه يافت و در اين اشكال بود كه در واقع رسما در زمره مالياتهاى فوق‌العاده قرار گرفت ؛ گواينكه مثل يك ماليات منظم دريافت مىشد . اين ماليات در زمان آل جلاير به سرانه و يا سرشماره معروف بود و در بعضى مناطق رسم تحميل نوعى خانه شماره بر هرخانوار به جاى ماليات سرانه در مفهوم واقعىاش ، رشد كرد و معمول شد . در قانون اوزون حسن اين « ماليات براجاق » ( هينتس ) جزو مالياتهاى فوق‌العاده به حساب آمده « 2 » و در زمان صفويان هم دريافت مىشده است . شبيه اين قضيه در مورد گروهى از مالياتها به شكل « رسوم ديوانى » رخ داد . اينها نيز جزو مالياتهاى منظم بود و به طور بالقوه بر پايه نظم و ترتيب اخذ مىشد و يكى از اجزاء رسمى و هميشگى مالياتهاى منظم به شمار مىرفت چنان‌كه در بالا در پيوند با تركيب تمغا درخصوص شراب به ثبوت رسيد . اين رسوم بىترديد از عناصر اساسى مفهوم جامع وجوهات بود كه در بالا بدانها اشاره رفت . به اينها اخراجات ( از نظر ادبى يعنى « هزينه‌ها » نشاندهندهء بازپرداخت هزينه‌هايى بود كه در جريان مالياتبندى و راه‌اندازى پيش مىآمد ) ، رسوم و يا حقوق اطلاق مىشد . ( حقوق ، كمابيش به آنهايى واگذار مىشد كه تحت حمايت و عنايت قرار مىگرفتند ) . بين مقررى - كه جزو مالياتهاى منظم بود - و خارجيات - كه از زمره رسوم فوق‌العاده مخصوص قرار داشت - فرق بود « 3 » . بىترديد در مورد اكثر رسوم اين امر صادق بود كه كاربست واقعى آنها با هدفى كه نشاندهندهء عنوان آنها بود ، تطابق نداشت . اين مسأله در مورد رسومى كه داراى پيشينه طولانى بود بيشتر صدق

--> ( 1 ) - مينورسكى ، تذكرة الملوك ، ص 76 . ( 2 ) - پطروشفسكى ، كشاورزى ، جلد 2 ، ص 278 ؛ به نقل از نخجوانى ، دستور الكاتب ؛ هينتس ، Das Steuerwesen » « Ostanatoliens ص 182 . ( 3 ) - پطروشفسكى ، در CHI ، جلد 5 ، ص 534 .