مىكرد . مثلا در زمان اوزون حسن و پس از او در بعضى از مناطق شرق آناتولى در حالى كه پنجاه سال از مرگ تيمور مىگذشت ، رسومى به نام رسم تيمورجك وجود داشت . بديهى است كه در اين مورد يك ماليات تحميلى فوق‌العاده صورت ماليات منظم به خود گرفته بود « 1 » . البته عكس اين قضيه هم امكان داشت رخ بدهد : يعنى رسوم به نامزد اصلى و واقعى مىرسيد . اين مسأله احتمال داشت در تمام ايام رخ دهد ، البته اگر دريافت‌كنندهء رسم جزو مقامات عاليه محسوب مىشد . از اين رو رسم نائب در قانون اوزون حسن اغلب به قائم مقام سلطنت مىرسيد . همچنين رسم‌الوزارة كه در ايام آل جلاير معمول بود ، به جيب وزير مىرفت و حفظ آن در پايان دورهء صفوى به طور كلى خارج از رسوم محاسبه مىشد « 2 » ؛ و رسم‌الصدارة به نفع صدر دريافت مىگشت . ماليات رسم‌الصدارة از قرن نهم / پانزدهم رواج داشت و در روزگار صفويان سيورغالها نيز مشمول آن بود ( در جاى ديگر بدان اشاره شد ) « 3 » . از مهمترين ويژگيهاى رسوم ، تداوم آنها در خلال چندين قرن بود : به محض اينكه اين نوع مزايا رواج مىيافت ، دريافت‌كننده نمىتوانست خود را از چنبرهء درآمد آن نجات دهد . از اين رو رسوم مخصوص حاكم شهر و يا منطقه ( شحنه كه در دوره تيموريان داروغه شد ) در روزگار تمام سلسله‌ها دريافت مىشد و با عنوان رسم شحنگى ، داروغه‌گانه ( در زمان تيموريان ) و يا رسم داروغه معروف بود « 4 » . فرق ديگر موجود در بين رسوم ، در رسومى بود كه به بعضى از مأموران عاليرتبه ديوان عمومى ( يعنى نائب ، صدر ، وزير ) تخصيص مىيافت و يا از آن مأمورى بود كه فعالانه در جمع‌آورى يك يا چندين ماليات شركت مىكرد . در مورد اخير ، رسوم ( دست‌كم در زمان رواج آن ) حالت مالياتهاى فوق‌العاده داشت ، مثلا در مورد بازپرداخت هزينه‌هايى براى مأموران مالياتى به طور اعم ( رسوم عمال ، حق‌التحصيل ) و يا رسومى كه براى مميز مالياتها در نظر گرفته مىشد ( نبايد با تقبلات پيش گفته اشتباه شود ) . اين رسوم شباهت تامى با رسم بوّابى و رسم كتّاب داشت كه در صحبت از رسوم دروازه شهرها از آن سخن رانديم ، ولى در زمان اوزون حسن ، اين رسوم مثل درآمدهاى مالياتى منظم دريافت مىشد . اين مسأله در مورد رسوم راهها ( راهدارى ) هم صادق بود كه اصلا براى حفاظت از پاسدارخانه‌هاى شاهراهها بود ، ولى به مرور ايام از اجزاء عوائد منظم دولت و يا درآمد حاكم گرديد .

--> ( 1 ) - بركان ، « عثمانلى دورنده » ، ص 104 . ( 2 ) - مينورسكى ، تذكرة الملوك ، ص 86 ( فصل 86 ) ( 3 ) - همان منبع ، ( فصل 87 ) ؛ بوسه ، Untersuchungen ، اسناد شماره 3 ، 4 ؛ هينتس ، رساله فلكيه ، صص 43 ، 46 . ( 4 ) - بوسه ، Untersuchungen ، صص 108 ، 111 ( رسم داروغگى ) ؛ رويمر ، Staatsschreiben ، ص 166 ؛ بركان ، عثمانلى دورنده » ، ص 105 ( رسم شحنگى ) ؛ هينتس ، « S teuerinschriften » ، ص 754 .