ماليات مواشى در زمان اوزون حسن در بعضى مناطق مركب از دو نوع بود : يكى به نقد پرداخت مىشد از دوسوم تا يك آقچه براى هر رأس گوسفند يا بز ( در آناتولى ) كه يك ماليات رمه هم به جنس بدان افزوده مىشد - براساس تعداد اعلام شده چهارپا با مبالغ مختلف ؛ و مالياتهاى ثابت مثلا يك رأس گوسفند از هر سيصد رأس گوسفند . به‌علاوه رمه‌پروارى ماده نيز مشمول ماليات نقد مىشد : براى هر رأس ، ماديان ، گاو و الاغ دوتا 5 / 4 آقچه ماليات مىدادند « 1 » . در زمان سلطنت شاه طهماسپ ميزان ماليات ثبت شده براى هر چهل گوسفند ( به استثناى قوچ ) 15 بيستى و براى هر رأس گاو نر 10 بيستى است « 2 » . البته اين ماليات پيش‌از الغاى ماليات مواشى در سال 1565 م . گرفته مىشد . در روزگار شاه عباس اول ، ميزان ماليات سالانه چوپان بيگى فقط در خراسان مبلغى حدود / 20000 تومان عراقى بود و همين مبلغ نشان مىدهد كه اين ماليات به نقد دريافت مىشده است « 3 » . ولى شاردن در اواخر قرن يازدهم / هفدهم گزارش مىدهد كه ماليات چوپان بيگى در مورد گوسفند ، به جنس است : يعنى يك هفتم بره‌ها و كل محصول پشم . ماليات كره اسب و غيره به نقد يك‌سوم قيمت غيرواقعى ( همين‌طور سردستى ارزيابى مىشد ) آن بود . به‌هرحال حاكم در اين دوره از برخورداران درآمد چوپان بيگى بود « 4 » . قانون مراعى نيز ريشه در دوران مغول در ايران داشت و در قانون اوزون حسن نيز تلويحا بدان اشاره شده است . بعدها با ماليات مواشى توأمان ذكر مىشد ولى شواهدى موجود است كه از دوره شاه طهماسپ اول از يكديگر جدا شده است « 5 » . فعاليت بازرگانى شهرى و ازجمله تجارت و صناعت هم مشمول مالياتهاى منظم بود - صناعت در آغاز كمتر مشمول ماليات منظم بود . البته فعاليت كشاورزى ساكنان شهرها دراينجا مورد بحث نيست : عوائد اين منبع از ديدگاه كل عوائد مالياتى شهرها ، چندان اهميتى نداشت « 6 » . مهمترين مالياتى كه بر تجارت تحميل مىشد ، رسوم و مالياتهاى فروش بود . اين نوع ماليات از زمان غازان خان از مهمترين عوائد منظم خزانه عامره محسوب مىشد . مالياتبندى حرفه و صنعت آشكارا براساس فروش بود ؛ امّا از اينها گذشته ، مغازه‌ها و كارگاهها هم در بعضى ادوار مشمول ماليات مىشد . اكثر اين تعرفه‌ها و مالياتها از دوره ايلخانى مايه گرفته است و به هيچ‌وجه با مفاهيم

--> ( 1 ) - هينتس ، « Das Steuerwesen Ostanatoliens » ، ص 181 . ( 2 ) - مينورسكى ، تذكرة الملوك ، ص 179 ، به نقل از دالساندرى . ( 3 ) - اسكندر منشى ، ترجمه سيورى ، ص 774 . ( 4 ) - مينورسكى ، تذكرة الملوك ، ص 180 به نقل از شاردن . ( 5 ) - هينتس ، « S teuerinschriften » ، ص 746 ؛ بركان ، « عثمانلى دورنده » ، صص 97 ، 104 ، 195 ، و غيره . ( 6 ) - هينتس ، Das Steuerwesen Ostanatoliens » ، ص 185 .