بر اثر اهميت پيشين آن در تجارت داخلى بود . ولى پايتخت صفويان قابل مقايسه با تبريز دوره مغولان كه مركز بازرگانى بين‌الملل بود ، نبود . يكى از مشخصه‌هاى خاص طبقه بازرگانان از قرن هشتم / چهاردهم به بعد ارتباط تنگاتنگ آن با مالكان عمده بود . پيشتر اشاره كرديم كه صاحبان سيورغالها ، متوليان اراضى موقوفى و مالكان اراضى ملك بر خلاف اسلافشان در صدر اسلام ، ترجيح مىدادند در شهرها كه دور از اراضىشان بود و جزو شهروندان متنفذ به‌شمار مىآمدند ، زندگى كنند . درآمدهاى هنگفت آنان قادرشان مىساخت تا در انواع كارهاى بازرگانى شركت جويند ؛ آنان اين‌كار را از راه سرمايه‌گذارى و تخصيص مقدار زيادى از محصولات كشاورزى به شاهزادگان تاجر در ازاى دريافت سهمى از سودشان انجام مىدادند . شرايط اين‌كار آماده بود ، چون حقوق رعايا از زمان تسلط مغولان هميشه به صورت جنسى پرداخت مىشد . مالكان در جاى خود قسمت اعظم ثروت خود را كه در دادوستدهاى بازرگانى نيازى به استفاده از آن نداشتند ، سرمايه‌گذارى مىكردند . حتى حكام نيز در جاى خود در سرمايه‌گذارى مبالغى از سرمايه شخصى در امور بازرگانى ، درنگ نمىكردند . اينكه اين پديده از ويژگيهاى بازرگانى عمده آن زمان بود از عنوانى معلوم مىشود كه به شاهزاده تاجر داده مىشد يعنى ارتاق ( تركى آن ارتق يعنى « شريك » « سهم‌بر » ) « 1 » . در تجارت خارجى قرن يازدهم / هفدهم حجم كارمزدهاى دولتى بشدت بالا رفت : انحصارىكردن تجارت ابريشم از سوى دربار و نيز محصول احجار كريمه و ساير شاخه‌هاى صنعت ، شرايط و علل اين افزايش را پديد آورد « 2 » . در زمان شاه عباس اول راههاى كاروانى بىشمارى راه افتاد و براى رفع نيازهاى رفت‌وآمد بازرگانان ، تأسيساتى از قبيل مهمانخانه ( كاروانسرا ) و غيره در اين راهها تعبيه شد . يكى از جالبترين تمهيدات و تأسيسات سنگفرش بود كه حدود 30 كيلومتر از راه باتلاقى كوير نمك را بين اردستان و فيروزكوه ، همراه با پلهايى شامل مىشد « 3 » . اين نظام راه‌سازى كه در مدت كوتاهى انجام گرفت ، در جاى خود ، اصفهان را مركز تجارت داخلى ايران كرد . كل بازرگانى ايران بر اثر اين موازين به شكوفايى دست يافت ، ولى اين اقدامات را كه باعث گسترش و بهبود شبكه ارتباطى ايران مىشد ، بايد از ديدگاه علائق بازرگانى

--> ( 1 ) - مينورسكى و مينوى ، « نظر نصير الدين طوسى درباره امور مالى » ، ص 84 ؛ پطروشفسكى ، در CHI ، جلد 5 ، ص 509 ؛ هينتس ، Ein orientalisches Handelsunter nehman ، ص 334 . ( 2 ) - مينورسكى ، تذكرة الملوك ، ص 20 ؛ كمپفر ، ص 94 . ( 3 ) - آ . گابريل ، Die Erforschung Persiens ، ( وينه ، 1952 م . ) ، صص 71 ، 85 به نقل از دلاواله و تامس هربرت ؛ سيرو ، Caravanseraile ، ص 19 ؛ تهرانى ، Die Entwicklung ، صص 53 به بعد .