زمين مورد بحث و خود آب را نيز درپى داشت . مقررات قانونى دقيقى در مورد تبديل اراضى به ملك موجود بود ، ولى كنش و عمل قرون ماضى اين مقررات را به هم ريخته بود . مشخصه اساسى ملك همان ويژگيهايى بود كه در بالا گفته شد ( موروثى بودن و قابل فروش بودن ) كه تا زمانى كه عملى اين ويژگيها را از ملك نستانده بود ، جزو ذاتى آن محسوب مىشد . اين ويژگيها حتى زمانىكه امتيازات مختلف با ملك ارتباط پيدا مىكرد ، پابرجا بود . از اين رو يك ملك معمولى اصولا مىبايد ماليات بپردازد : مالياتهاى معمولى در ديوان در مورد ملك معمولى عشر درآمد آن بود . از سوى ديگر ، صاحب ملك حرّ ، خودبه‌خود ، از معافيت مالياتى برخوردار مىشد . عمال مالياتى در دفترچه‌هاى خود اين املاك را با اصطلاح اسقاط ( تقريبا خارج از رده و خارج از حوزه ماليات‌پردازى ) مىناميدند . از اين رو اراضى ملك حرّ نسبت به اراضى ملك معمولى با همان شرايط ، قيمت گزافى داشت . البته گاهى اتفاق مىافتاد كه خود مالك معافيت از ماليات را به دست مىآورد . ولى در اين مورد ، مسأله بسيار شخصى بوده و در موقع فروش ملك به افراد ديگر ، حتى زمانىكه معافى موروثى بود ، به آنان منتقل نمىشد . مىتوان دو نوع ملك تشخيص داد ؛ املاك عظيم كه به وسيله رعاياى محلى كشت مىشد و رابطه بين مالك و رعايا ، رابطه پدرسالارى بود . در اينجا مالك بهره خاص خود را از محصول به دست مىآورد . در اين ميان املاك كوچك ديگرى نيز وجود داشت كه به وسيله خود مالك كشت مىشد ؛ گو اينكه اين نوع ملك هميشه در معرض تباهى بود . فتوحات و تغيير سلطنتها خطر بالقوه‌اى براى تداوم موجوديت املاك خصوصى بود و كمتر اتفاق مىافتاد كه حاكم جديد قطعه‌اى از زمين را به عنوان ملك شخصى افراد به رسميت بشناسد . پيشتر گفته شد كه املاك بزرگ اغلب تبديل به سيورغال مىشد . اين مسأله در شرايط واقعى در اراضى مربوط اختلافى را برنمىانگيخت ؛ ولى همين مسأله الغاى قانونى مالكيت ملك را درپى داشت . خرده‌مالكان در اين نوع شرايط تحت عنايت افراد قدرتمند و بانفوذ قرار مىگرفتند . از اين رو در دوره تيموريان و يا بعد كمتر مىتوان از وجود خرده‌مالكان سراغ گرفت . املاك عظيم در زمان ايلخانان خريدوفروش شد . شمار املاك عظيم پس از تباهى اين سلسله بشدت افزايش يافت و تعدادى از افراد مقتدر املاك خالصه ( اينجو ) ايلخانى را صاحب شدند و آنها را به املاك خصوصى خود ضميمه كردند . در آن زمان هنوز امكان اين وجود داشت كه از طريق خريد به املاك عظيم دست يافت ؛ چنانچه افزايش مقدار املاك صفويان نخستين در اطراف اردبيل ( يعنى در زمان شيخ صفى الدين ) شاهدى براين