واگذارى معافيت مالياتى به افراد مذهبى به صورت يك رسم و عرف درآمد و در ميان اين افراد مذهبى نه فقط مسلمانان ، بلكه روحانيان مسيحى ( بخصوص ارمنيان ) نيز وجود داشتند . اراضى وقفى نيز اغلب شامل معافيت مالياتى مىشد . معافيت مالياتى در مورد اشراف ( اغلب از اشراف چادرنشين ) و يا اشراف دولت ، معمولا شامل شرطى بود كه شخص مورد بحث ( باز از نسل مغول كه هنوز در دوره تيموريان جارى و سارى بود ) علاوه بر معافى ، از پيگرد كيفرى به سبب تعدى از قانون و شمارى جرم ( كه مجرم بايد با دقت تمام شناسايى شود ) نيز معاف بود . صاحبان معافيت مالياتى موروثى در خصوص قطعه ويژه‌اى از زمين ، تا قرن نهم / پانزدهم ترخان ناميده مىشدند ؛ به واگذارى اين نوع معافيت و نيز به زمين مشمول معافيت ، ترخانى مىگفتند . اصلا ترخان اصطلاحى بود كه به اشراف مغولى اطلاق مىشد ، امّا بعدها اين اصطلاح گسترش يافته و در مورد افرادى به كار مىرفت كه بدون وابستگى به اشراف چادرنشين مغول ، از امتيازات آنان و بويژه معافيت مالياتى موروثى اراضىشان استفاده مىكردند . در اين مقتضيات ، ترخانى بيانگر مؤلفه و جزئى بود كه وارد نهاد سيورغال گرديده بود « 1 » . گيرنده « معافى » مىتوانست فرد و شخص وابسته‌اى به دولت باشد ؛ در بالا متوجه شديم كه علماء و املاك وقفى از دادن ماليات معاف بودند . املاك عظيم ملك ( به زير مراجعه كنيد ) نيز اغلب داراى « معافى » و مستأجر بود كه مىبايد ماليات مىپرداخت و گاهى هم از پرداخت ماليات معاف مىشد . تيولها نيز معمولا از « معافى » برخوردار مىشد . در فرامينى كه در دسترس ماست ، در ميان چيزهاى ديگر عبارات زير براى معافيت به كار رفته است : معاف و مسلم دانند ؛ معاف و مسلم و حرّ و مرفوع القلم دانند ؛ معاف و ترخان و مرفوع القلم ؛ مغرور و مستثنى شناسند . معافيتها مىتوانست رويهمرفته واگذار شود ؛ احتمال داشت فقط شامل حال مقررى فردى با مبلغ مشخصى باشد . در همه موارد جزئيات حقيقى ، كمابيش در فرامين ارائه مىشد . هر فرمان معافيت از ماليات ، دربردارنده « فهرست مالياتى » بود كه معمولا در آن فقط مالياتهاى واقعى آن ايام ، بلكه مالياتهاى پيشين كه ديگر وجود نداشت ، نقل مىشد ؛ هنگامى كه اين فهرست تنظيم مىگشت ، حقوق منابع مشابه مالياتى هم در كنار آنها قرار مىگرفت . اين كار به اين دليل انجام مىشد كه عمال مالياتى را از كاربرد بهانه اعتراضات رسمى و صورى بازدارد . چون آنان با آن وسيله مىتوانستند حقوق و عوارض را جمع‌آورى كنند : آنان با استفاده از بعضى سنتهاى اتفاقى و

--> ( 1 ) - بوسه ، Untersuchungen ، ص 3 - 102 ؛ در مورد معافيت روحانيان ارمنى رجوع كنيد به : پاپازيان ، Persidskie dokumenty ، جلد 1 ، شماره‌هاى 6 - 1 ، 10 - 8 ، 14 ، 18 .