جواهرات ، جامه‌ها و پارچه‌ها و نيز ابريشم از هر نوع در جريان است و از اينجا به ايالت ختا صادر مىشود « 1 » . » آنتونى جنكينسن ( Anthony Jenkinson ) سياح - بازرگان انگليسى ، يك سده بعد در سال 1563 م . به كانون تجارى بخارا وارد شد . تجارت زمينى با هند از مدتها پيش برقرار بود و با ظهور امپراتورى مغول اهميت بيشتر و فزاينده‌اى يافت . ابن بطوطه از تجارت وسيع زمينى به وسيله اسبان صحبت مىدارد كه « در كاروانهايى به هند صادر مىشود و هر كاروان بيش‌وكم شش هزار رأس اسب و هر تاجرى كمابيش تا دويست رأس اسب در اختيار دارد « 2 » . » اسبان كاروانها مال‌التجاره را از طريق ملتان - پايتخت - به سند مىبرند . و از نظر « قدرت و توان باركشى اهميت و ارزش بالايى دارند . » ابن بطوطه اظهار مىدارد كه « در نيشاپور پارچه‌هاى ابريشمى نخى و كمخا و انواع ديگر آن توليد و به هند صادر مىشود « 3 » . » آنان همچنين ميوه‌جات را با چاپارها از خراسان به هند صادر مىكنند . در ايران منسوجات گوناگون و سفالينه از هر نوع توليد مىشد . بورسا در امپراتورى عثمانى يكى از شهرهاى توليدى با ثروت و صنعت شايان توجهى بود ؛ و كلاويخو در زمان ترك تبريز درباره آن مىنويسد كه « همراه كاروانى مشتمل بر دويست اسب باركش حاوى مال‌التجاره به قصد سرزمين تركان كه مقصد نهايى كاروان بورسا است ، به سفر خود ادامه دادم » . بين ايران و تركيه عثمانى تجارت برقرار بود ؛ چون ابريشم ايران نيازهاى عظيم كارگاههاى عثمانى را برآورده مىكرد . كالاهاى اروپايى از راه آناتولى ، منطقه فرات عليا و از طريق درياى سياه از طرابوزان وارد ايران مىشد . در اواخر سده نهم / پانزدهم پس از اينكه آق قويونلوها تحت رهبرى اوزون حسن بر قراقويونلوها استيلا يافتند ، روابط بغرنجى از خصومت و وابستگى متقابل بين ايرانيان و عثمانيان برقرار شد . امپراتوريها و منابع سرشارشان آن مايه گسترده و وسيع بود كه بتوانند بر يكديگر كاملا مسلط گردند ؛ اقتصاد آنها مكمل يكديگر بود . موفقيتهاى عظيم عثمانى كه همزمان با افول تيموريان بود ، براى تجارت و نيز تأثيرات منفى دربرداشت . ونيزيان براى جبران اين مافات در سال 1472 م . درصدد اتحاد با اوزون حسن در برابر تركان برآمدند . البته اين كار موفقتر از تلاشهاى پيشين براى به دست آوردن پشتيبانى تيمور عليه تركان و يا بعدها صفويان در برابر دشمن مشترك ايران و اروپا نبود . سفيران ونيزى توصيفات شايان توجهى از وضع تجارت در اواخر قرن نهم / پانزدهم عرضه كرده‌اند . از زمان كلاويخو به بعد ، شهر سلطانيه اهميت خود را از دست داد ؛ چون « امروزه با حدود 6 تا 7 هزار تن مردم بلاديده اشغال شده است . » تبريز اهميت خود را به عنوان پايتخت به دست آورد و طبق اظهارات كنتارينى ،

--> ( 1 ) - مسافرت در تانا و ايران ، ص 75 . ( 2 ) - ابن بطوطه ، ترجمه گيب ، جلد 2 ، ص 478 . ( 3 ) - همان منبع ، جلد 3 ، ص 584 .