كه در خدمت اردوى شاهى بودند ، جريمه شدند . رويهمرفته تصويرى كه از توصيفات او راجع به شهرهاى اصلى و ساير نواحى سر راه او به دست مىآيد مىرساند كه فعاليتهاى بازرگانى و كشاورزى وسيعى در كار بوده است . نيشاپور « شهر پرجمعيتى بود و زندگى در آنجا خوشايند » ؛ توس « شهركى خوش آب‌وهوا و جمعيت آن از همه آباديهايى كه از سلطانيه تا اينجا بر سر راه ما بودند ، بيشتر بود » ؛ بخارا « شهرى بود با بازرگانان دولتمند » ؛ سمنان « شهر پرجمعيتى بود » ؛ تهران « جايگاهى خرم و فرحزا بود كه در آن همه وسايل آسايش يافت مىشد « 1 » . » هرات كه كلاويخو از آن ديدن نكرد ، بعدها در الگوى تجارى تيموريان سهم عمده‌اى برعهده داشت . « اين شهر در قرن چهاردهم ميلادى مركز اصلى تجارت شمال - شرق / جنوب - غرب بين آلتين اردو ، خوارزم و هند و تجارت غرب - شرق بين امپراتورى ايلخانى و ايالات غربى چين گرديد . چيزى نگذشت كه هرات محور اصلى حيات بازرگانى و فكرى آسياى مركزى شد « 2 » . » البته همه شهرها از فراوانى نعمت و آبادانى برخوردار نبودند : مثلا ارزروم كه پيشترها « غنىترين و بزرگترين شهر اين مناطق [ آناتولى ] بود ، بعدها از جمعيت خالى شد و سيه‌روزى و بدبختىاى اين چنين بر قزوين و زنجان نيز نازل شد تا جايى كه « اكثر نواحى اين دو شهر در اين روزگار از جمعيت خالى گشت ؛ ولى گفته مىشود كه سابقا زنجان يكى از بزرگترين شهرهاى ايران بشمار مىرفت . » همچنين گفتنى است كه تمامى راهها در همه ايام ايمن از قطاع‌الطريق و راهزنان محلى نبوده و اين مسأله را كلاويخو به خوبى تصوير كرده است چنانچه او هميشه درصدد بوده تا با قرايوسف ، حاكم قراقويونلوها كه بر تيمور ياغى شده بود ، روبرو نشود و يا رويارويى او با سيريل كاباسيكا Cyril ) ( Cabasica حاكم « زگان » . بطور كلى زمانيكه آشفتگى سياسى غلبه داشت ، تجارت در نواحى شمالى از مركز عثمانى بورسا تا پايتخت چين پكن ، از طريق راهها و شهرهاى ايران انجام مىگرفت . و امّا بعدها جريان كامل تجارت از شمال ايران و آسياى مركزى از شرق به غرب در نتيجه تجزيه تدريجى ميراث تيمورى و كناره‌گيرى فزاينده چين در آن سوى ديوار بزرگ و ظهور قدرت ازبكان ، كاهش يافت ؛ ولى تجارت محلى در جنوب غرب آسيا و با هند همچنان به روند خود ادامه داد . تجارى كه در زمان اوزون حسن هنوز در راههاى تانادر كريمه تا چين راه مىسپردند ، طبق گزارش ونيزيان درباره سمرقند « بسيار زياد بودند و شهرهاى پرجمعيت از پيشه‌وران و بازرگانان پر و خالى مىشد . » افزون بر اين شنيده مىشد كه « دراين بخشها دادوستد عظيم كالاها بخصوص

--> ( 1 ) - همان منبع ، صص 167 ، 181 به بعد ؛ 186 ، 302 ، 306 . ( 2 ) - آلن ، Problems of Turkish Power ، ص 8 .