« تركان ، اعراب ، مراكشى از انواع تيره‌ها ، مسيحيانى چون يونانيان و ارمنيان ، كاتوليك‌ها ، ژاكوبيتها ، و نسطوريها » در كنار هنديان تجارت مىكردند ؛ چرا كه « بازارهاى سمرقند مملو از كالاهايى بود كه از سرزمينهاى دوردست و بيگانه » نظير روسيه ، تاتارستان ، چين و هند وارد آنجا مىشد . اين كالاها شامل چرم ، كتان ، پرنيان ، احجار كريمه ، روغن ، گياهان طبى ، ادويه و . . . بود كه خريداران با تأكيد فراوان بر كيفيت بالاى محصولات چينى بود كه - « پيشه‌ورانش همانند پيشه‌وران ختائى از نظر مهارت و استادى در جهان شناخته شده بودند » - طالب خريد آنها بودند « 1 » . كلاويخو از كاروانى با هشتصد شتر صحبت مىدارد كه از چين كالا و مال‌التجاره به سمرقند مىآورده است . او مىنويسد كه سفر به پكن شش ماه به درازا مىانجامد . يكى از مهمترين دلايل ارزش و اهميت تجارى و بازرگانى سمرقند و سلطانيه در اين بود كه اين دو شهر اقامتگاه و اردوگاه نظامى تيمور و حاكم غرب ايران - شاهزاده ميرانشاه - بود . در ايامى كه تشكيلات كشورى و مقامات عاليه در اختيار حاكم بود ، چنين پايگاهى كانون اصلى حكومت مىشد و لذا مركز خريد و فروش به شمار مىرفت . اين مراكز تشكيلاتى كه در روزگار مغولان ، تيموريان و تركمانان وجود داشتند ، در ايام صفويان نيز اهميت يافتند ؛ زيرا كه قدرت دادوستد دربار و اردوى شاهى ، عامل اقتصادى توانمندى بود « 2 » . در ايران كه كاروانها راه دور و درازى را در شرايط جوى و اقليمى متنوع مىپيمودند ، امنيت و سلامت راههاى آن بسيار حياتى بود . در ادوارى كه حكومت مركزى مقتدر بود ، نظام قابل قبولى از چاپارخانه‌ها ، كاروانسراها و راهدارخانه‌ها شكل گرفته بود كه توسط ناظران كنترل مىشد . اين نظام در روزگار شكوفايى هخامنشيان و ساسانيان به وجود آمده و بعدها به نحوى از انحا تا روزگار ايلخانان ادامه يافت . در دوره تيمورى نيز اين نظام داراى كاركردهاى ويژه خود بود . كلاويخو درباره چاپارخانه‌هاى اين دوره مىنويسد كه « به فاصله يك منزلى و يا نيم روز سفر ساخته شده‌اند و در آنها اسبانى براى استفاده مأموران وجود دارد كه هميشه آماده و يراق كرده هستند و افرادى از آنان مراقبت مىكنند . » ازجمله مكانهاى ديگرى كه وى اشاره مىكند ، كاروانسراى ميانه است كه « جايى براى مسافران و بازرگانان بر سراه بود « 3 » . » او گزارش مىدهد كه سلّاخان و كفاشانى

--> ( 1 ) - همان منبع ، صص 285 ، 9 - 288 . ( 2 ) - مثلا در امپراتورى مغولان « دادوستدكنندگان بازار براى حمايت از قشون در ايام صلح و نيز جنگ ضرورى بود » : فرانسوا برنيه ، مسافرت در امپراتورى مغول ، چاپ آ . كانستبل ( لندن ، 1891 م . ) ، ص 43 . ( 3 ) - كلاويخو ، ترجمه لسترنج ، صص 7 - 156 .