فصل پنجم تجارت در دورهء تيموريان 1 - مدخل عمومى تونو ( Thevnot ) سياح فرانسوى قرن يازدهم / هفدهم مىنويسد كه ايران نظير يك كاروانسراست : تجار از هر جهت در آن به رفت‌وآمد مشغول هستند . اين امر بخصوص در مورد دوره‌اى كه از تيموريان آغاز مىشد و تا اواخر صفويان ادامه داشت ، صادق است . راههاى متقاطع ، فلات ايران را از شرق به غرب ، از استپهاى آسياى مركزى و جلگه‌هاى هند تا بنادر مديترانه و شمال و جنوب پيوند مىداد و نيز تجارت از رودخانه‌هاى روسيه تا سواحل خليج فارس و از هند شرقى و هندوچين تا سرزمين اروپا در جريان بود . در حاشيه جاده‌ها شهرهاى عمده سربرآورده بود كه وجود آنها بيشتر معلول عوامل جغرافيايى و اقتصادى بود تا سياسى . نكته گفتنى اينكه جاده‌هاى عمده تجارى - با آنكه اهميّت آنها در دوره‌هاى مختلف متغيّر بود - در سرتاسر اين دوره پيوسته مورد استفاده قرار مىگرفت ؛ گو اينكه اوضاع و شرايط ايران و نيز همسايگان آن ، از زمان ظهور و اوج فرمانروايى مغولان تا روزگار افول صفويان مدام در حال نوسان و تحول بود . پس از تجزيه امپراتورى مغول ، تيمور درصدد كسب قدرت وسيع مشابهى برآمد ، امّا امپراتورى او هم پس از يك دوره موفقيتهاى شديد از هم گسيخت . در ميانهء قرن دهم / شانزدهم سه دولت ظاهر شدند كه اكثر مناطق جغرافيايى امروزى شمال آفريقا ، خاورميانه ، آسياى صغير ، عربستان ، ايران ، افغانستان و هند را به مدت تقريبا سه قرن بين خود تقسيم كردند . اين سه دولت عبارت بودند از : تركيه عثمانى ، ايران صفوى و هند مغولى . در بين كمپانيهايى كه در راههاى دريايى بعد جديدترى به الگوهاى كهن تجارت افزودند ، بايد نخست از كمپانيهاى پرتقالى و سپس