انگليسى و هلندى نام برد . سير كلى و عمومى سلسله‌هاى تيمورى تا نادرشاه را از نظر تاريخى مىتوان به سه دوره عمده تقسيم كرد : از منظر بررسى اقتصادى ، اين سه دوره عبارت‌اند از : اول دوره تيمورى و جانشينان تركمان‌شان ، دوم نخستين سده سلسله صفوى از شاه اسماعيل تا جلوس شاه عباس و سوم سده دوم سلسله صفوى تا افول نهايى آنان . 2 - تيموريان و تركمانان ( الف ) ناحيه شمالى : ظلم و ويرانگرى يورشهاى بيرحمانه نظامى تيمور بر همگان روشن است ؛ امّا در بحبوحه آشفتگى سياسى تاريخ ايران ، نوعى قابليت نيروبخش شگفت‌انگيز و نيز صبر و شكيبايى در بطن تيره‌روزى و بدبختى وجود داشت . شايد برخورد گستاخانه معروف حافظ با تيمور بيان بليغ شاعرانه از روح اين زمانه باشد . پس از تأثيرات مخرب و ويرانگرانه پس از ايلخانان و نيز آشفتگيها و بىنظميهاى ناشى از آن ؛ بدتر از آن و سى سال جنگ بىوقفه تيمور در نيمه دوم قرن هشتم / چهاردهم ، كم‌كم نوعى بهبود در امور اقتصادى چهره نمود . كلاويخو در آغاز قرن نهم / پانزدهم از رونق كسب و كار و نيز آبادانى نسبى مناطقى كه در سفر خود به نزد تيمور ديد ، صحبت كرده است . در ارزنجان متوجه شد كه « بازرگانان دولتمند بسيار است » و « كاروانيان بسيارى از اين شهر مىگذرند و با خود كالاى زيادى از سوريه مىآورند و به تركيه مىبرند « 1 » . » به نظر او « تبريز شهرى است كه گروه كثيرى از بازرگانان و مقادير بسيارى كالا در آن وجود دارد . » تبريز داراى منظره‌اى شگفت‌انگيز بود « چون در سرتاسر آن خيابانهاى پهن و ميدانهاى وسيعى بود كه در پيرامون آنها ساختمانهاى بزرگى - كه در آنها به ميدانها باز مىشد - ساخته بودند . كاروانسراها هم وضعى مشابه داشتند و در آنها فضاهايى جداگانه با دكانها و دفترها ساخته بودند كه از آنها استفاده‌هاى مختلف مىشد . هرگاه از كاروانسراها خارج مىشدى به خيابانها و بازارهايى مىرسيدى كه در آنها همه‌گونه كالا فروخته مىشد . در بازار پارچه‌هاى مختلف اعم از ابريشم و پنبه و تافته و ابريشم خام و نيز جواهرات و خلاصه همه‌گونه كالا پيدا مىشد . » كلاويخو اشاره مىكند كه « بعضى از كاروانسراها كه در آنها وسايل و لوازم آرايش و عطريات فروخته مىشد ، زنان

--> ( 1 ) - كلاويخو ، ترجمه لسترنج ، صص 129 ، 131 .