تركمانان داشت ؛ چون محمد دوم از پيروزى خود بهره نگرفت و از تعقيب دشمن مغلوب خود امتناع كرد . شايد به همين دليل باشد كه قدرتهاى اروپايى نيز به اين شكست تركمانان اهميت و وقع چندانى نداده‌اند . نكته قابل درك اينكه ونيز در واقع بر شدت تلاشهايش افزود تا اوزون حسن را پس از فاجعه سال 787 / 1473 عليه عثمانيان وارد عمل سازد ، ولى با يك پس‌نگرى براى مورخان روشن مىشود كه اين عمل اتحاد تركمانان را با غرب از هم گسيخته است . شكست باشكنت كه مهر نهايى بر شكست اوزون حسن در قرامان نهاد ، او را براى درگيرى با مصر چهارمين رقيب مقتدرش مهيا ساخت ؛ چون ناگزير بود فشار خود را براى رسيدن به مديترانه ادامه دهد . ولى اوضاع دگرگون شد و روابط او با مماليك مصر جز يك مورد اتفاقى - كه به تيرگى روابط انجاميد - تا پايان حكومت او كمابيش دوستانه ادامه يافت . در اينجا فقط به آن بخش از عمليات نظامى و سياسى اوزون حسن كه در توسعه و گسترش امپراتورىاش اهميت داشت پرداختيم . در حالى كه ولو به صورت اجمالى - به عمليات كم اهميتى كه در گرجستان و جنگهايى كه با كردها انجام داد ، اشاره‌اى نكرديم . از كشمكشهاى مهم پس از سال 1473 م . فقط شورش پسران او اوغورلو محمد در شيراز و مقصود در بغداد ( 879 / 1474 ) و طغيان برادرش اويس در روحا ( 880 / 1475 ) شايسته يادآورى هستند . لازم به گفتن نيست كه مهارت نظامى اوزون حسن در اين وقايع او را سربلند كرد . مهمتر از بررسى مفصل اين وقايع كه انجام گرفت ، ارزيابى نيروهايى است كه اوزون حسن در فتوحات حاكميت خود و براى حفظ و نگهدارى نظم و انضباط در آن به كار گرفت . از بررسى گزارش شاهزاده خليل حاكم ايالت فارس در سال 881 / 1476 مىتوان ارقام قابل اعتماد و منطقى از اين نيرو به دست آورد « 1 » . گزارش شده كه شمار قشون ثابت 25000 نفر سواره نظام و 10000 نفر پياده نظام همراه با كاركنان و خدمه سيورسات بوده است . در كنار اينان سربازان مالياتى ( بنيچه ) حكومتهاى ايالات بودند كه در ميان آنها فارس شمار مشابهى را سامان مىديد و بقيه ايالات هم با توجه به استعداد و توانايى كمترشان سربازانى را تدارك مىديدند . اوزون حسن رويهمرفته قشونى بالغ بر صد هزار نفر در اختيار داشت . قدرت اين قشون در كارآيى خارق‌العاده سواره نظامش نهفته بود و كاترينو زنو سفير ونيز كه شاهد آن بوده ، بركارآيى آن صحه گذاشته است ؛ چنان كه متوجه شديم ضعف عمده اين سپاه در فقدان اسلحه گرم و بويژه توپخانه آن بود . اوزون حسن در كنار خصلتهاى نظامى داراى توانمندى چشمگير سياسى بود . اين توانمندى

--> ( 1 ) - مينورسكى ، « A Civil and Military Review » .