10 - فعاليت مذهبى و فرهنگى زمينه كمابيش نامطلوب شرايط عمومى مذكور براى درك و دريافت شرايط و اوضاع مذهبى دوره تيموريان اهميت دارد . با قاطعيت مىتوان اذعان داشت كه اكثريت قريب به اتفاق مردم سنى مذهب بودند ، ولى همين مسأله تصوير و توصيف ناقصى از الگوى مذهبى اين دوره است . نواحى محدودى چون گيلان ، مازندران ، خوزستان و شرق قهستان و شهرهايى چون رى ، ورامين ، قم ، كاشان و سبزوار در خراسان كه از مراكز سنتى تشيع - بخصوص از نوع دوازده امامى - بودند ، صرفا بخشى از يك طرح خام و ناتمام نخواهد بود . در واقع اين مسأله يك مسأله بسيار پيچيده و بغرنج است . وقايعى وجود دارد كه نشاندهنده تغييرات مذهبى شديد در جهان اسلام است . اين مسأله با محو خلافت عباسى از صحنه مذهبى و حكومت مغولان شروع شد و نتيجه آن كاهش نفوذ فقيهان در سرزمينهاى شرق اسلامى بود . مهمترين وجوه تغييرات و تحولات در اين دوره : جلوه‌هاى گوناگون پرهيزگارى عمومى ، توسعه تصوف اسلامى و طريقتهاى وابسته بدان ، پرستش اولياء اللّه ، توسعه زيارت و اعتقاد به معجزات و كرامات ، پرستش على ( ع ) و نيز اهل بيت به طور كلى بود . اين پديده‌ها اغلب برچسب تشيع بر خود داشتند ، ولى نبايد از جمعبندى شرايط پيش گفته اين طور استنباط كرد كه همه اينها شاهدى براى تأييد مذهبى مردم و وابستگى آنان به شيعه بوده است . از چندى پيش در مورد اين نوع پديده اصطلاح اسلام مردمى و توده‌اى به كار برده شده « 1 » و بخصوص به شرايط حاكم بر آسياى صغير اطلاق گشته است ؛ امّا تحول مشابهى كه در شرق يعنى در قلمرو تيموريان هم صورت گرفت از شواهد قانع‌كننده خالى نيست . نوسان بين اسلام مردمى سنى و شيعه نيز تأثير شديدى در صاحبان قدرت سياسى اين دوره داشت . آن اصول سنتى را كه صحبت از شيعيگرى قراقويونلوها و سنّيگرى آق قويونلوها مىكرد ، امروزه مىتوان در حد همان مفهوم محدود سابق خود مورد پذيرش قرار داد « 2 » . با قاطعيت مىتوان گفت كه رؤساى اين دو اتحاديه تركمان توجه چندانى به جريان مذهبى خاصى نداشتند ؛ امّا وقتى كه

--> ( 1 ) - اصطلاح اسلام مردمى و توده‌اى ، دست كم در مفهوم وسيع آن ، احتمالا سابقه كهن دارد و به زمان نطق افتتاحيه بابينگر در برلين برمىگردد كه در سال 1921 م . در « Der Islam in Kleinasien » انتشار يافت ؛ نگاه كنيد به : مزاوى ، پيدايش دولت صفوى ، صص 22 به بعد و اكثر صفحات . ( 2 ) - le Probleme n etait Pour les gara Qoyunlu ou les Ag Quyunlu de se monter hostiles ou » favorables au Chiisme , mais d adopter un Politique queleur garantit un large Support Parmi leurs Sujets » Aubin , « Notes sur quelques doclques documents Aq Qoynlu » , P . 132 .