« خراج » نيز چنين معنايى به خود گرفته باشد . « 27 » - ماليات تعيين‌شده براى مناطق مختلف پس از هر تغيير يا هر شورش - به حدى نه چندان غير قابل اعتنا - افزايش مىيافت . « 28 » فقط در مناطق مرزى عراق عرب ، مىشنويم كه جزيه ( براى هر نفر 4 درهم ) بوده كه بعدها با مقدار ماليات عصر ساسانى برابر شده ( يعنى در واقع كاهش يافته ) است . « 29 » جالب توجه است كه ارقام ذكرشده در روايات « 30 » در مورد ميزان مالياتهاى پرداخت‌شدهء مختلف ، ( و نيز نشانگر افزايش پىدرپى آن ) است . اين امر خود يكى از عوامل مهمّ نااطمينانى بوده است و اين ترديد را ايجاد مىكند كه در روايات مربوط به مغلوب‌شدگان ، به طور كلى گزارشهاى دقيقى دربارهء ميزان تعهدات مالى آنها داده نشده است . دليل اغلب اين نوسانات در تغييرات بعدى ميزان مالياتها - كه گزارشگران از آن اطلاعى نداشته‌اند - وجود دارد . « 31 » علاوه بر آن ، اين واقعيت نيز اهميتى قطعى داشت كه پذيرش سريع اسلام توسط اقشار گسترده مردم و همچنين مقررات زمان عمر دوّم منجر به وضعيت غير مشخصى شد كه توافقهاى قديمى را به كنارى نهاد . به هر صورت شرايط تقريبا مشابهى كه طبرى در موارد مختلف گزارش مىدهد ، نشانگر آن است كه براى تعدادى از نواحى ، مدارك مطمئنى وجود داشته است و نيز اينكه فاتحان ( همان گونه كه انتظار مىرفت ) بر طبق طرح مشخصى عمل مىكردند . در مورد شهرها و بخشهاى ماه بهرذان و ماه دينار ( در نهاوند ) در

--> ( 27 ) . البتّه توضيحات Dennett 119 - 128 در همه جا قانع‌كننده نيست . ( 28 ) . در حيره از 000 ، 90 ( ابن اثير ، الكامل ، ج 2 ، ص 147 ) به 000 ، 190 ( « يا 290000 » ) و سرانجام به 000 ، 400 درهم ( ابن اثير ، ج 2 ، ص 150 ) افزايش يافت ؛ در همدان حدود سال 29 ه / 650 م ( بلاذرى ، فتوح البلدان ، ص 309 ) . در اصل ژونبيل اول روىهم‌رفته 000 ، 200 ، 1 ( درهم ) مىبايستى بپردازد ( حدود سال 50 ه / 670 م ) ، كه به 000 ، 000 ، 1 درهم ( طبق دستور صادره از بصره ) تنزل داده شد ( بلاذرى : فتوح البلدان ، ص 397 ) ؛ براى ژونبيل دوّم ( در افغانستان كنونى ) در حدود سال 91 / 81 ه - 710 / 700 م ماليات از 000 ، 500 درهم به 000 ، 900 افزايش يافت ؛ بلاذرى ، ص 399 و بعد . ( 29 ) . ابن اثير ، الكامل ، ج 2 ، ص 147 ( سال 21 ه / 642 م ) . ( 30 ) . به‌ويژه نزد بلاذرى ( رجوع كنيد به مثالهاى فوق ) . ( 31 ) . در گرگان بالا و پايين رفتن ارقام به طبع با تغيير موقعيت سياسى تغيير مىيافت ؛ طبرى ، تاريخ 1 ، ص 2839 .