مرو و بخارا و غيره ) ، ب - در اسلوب ايرانى ، با پايه‌هاى مدور كوتاه ( دامغان ، تاريكخانه ، پايان قرن دوم هجرى قمرى / قرن هشتم ميلادى ) ، يا با ستونهاى روكش گچى ( نائين ، قرن چهارم هجرى قمرى / دهم ميلادى ) ، 2 . مساجد ايوان‌دار : با شبستان ايوانىفرم ( نيريز سال 340 ه / 951 م ) و اخيرا نيز نيشاپور ( نگاه كنيد به مطالب زير ) . 3 . مساجد با گنبد جناقى و نوك‌تيز : كه در آن شبستان فرم چهارطاق دارد و تحت شرايطى با ايوانى به‌عنوان دهليز همراه است ( اين سبك در بازسازى مساجد سلجوقى مانند مسجد جمعه در اصفهان ، مسجد جمعه و مسجد حيدريه در قزوين و مساجد گلپايگان و اردستان به كار رفته است ) . 4 . مساجد با ايوان و حياط : كه نوع تكامل‌يافتهء سبك سلجوقى است . حياط به چهار ايوان متصل است كه قسمتهايى از آنها مدخلهايى براى گنبد جناقى ( چهارطاق ) است كه به مفهوم محدودترى شبستان را تشكيل مىدهد ( مثالهايى نظير شماره 3 ) . از اين چهار فرم ، امروزه فقط فرمهاى 2 و 3 ، آن هم به طور غير مستقيم قابل تصوّر است . طرحى از گسترش آن را شايد بتوان چنين بازسازى كرد : مرحلهء الف : تسلّط مساجد حياطدار عربى به‌عنوان يك فرم خارجى ؛ مرحلهء ب : نفوذ تدريجى فرمهاى بومى ايرانى ؛ مرحلهء پ : تركيب فرم حياطدار خارجى با عناصر ايرانى چهارطاق و ايوان براى مساجد ايوان‌دار و حياطدار نوع سلجوقى . در كنار اين فرم كه به مساجد حياطدار سلجوقى مىپيوست ، فرمهاى ديگرى نيز بود كه در آنها شكلهاى معينى از آتشكده‌ها رعايت مىشد : الف : تداوم حيات بناهاى پنج‌گنبدى ، كه احتمالا نوعى از آتشكده‌هاى بزرگ ساسانى را نشان مىدهد . مثال : غار هيبك در افغانستان ( مسجد يا معابد مسيحى و يا بودايى ) .