مسجد ( ؟ ) هزاره ، نزديك بخارا . آرامگاه اسماعيل سامانى ( متوفى 294 ه / 2907 ) در بخارا ( در بناى آرامگاههاى اسلامى به‌ويژه در عصر مغول در هند ، نوع پنج‌گنبدى متداول است ) . اين نوع در بناى مساجد به نحو آشكار تأثير نداشته است ، با وجود اين در اماكن بزرگ زيارتى اهل تشيع ( كربلا ، نجف و غيره ) ، در ارتباط با مراسم طواف ، جايى كه تعداد گنبدها مىتواند در راهروها افزايش يابد ، حيات خود را از سر مىگيرد . مسجد كبود در تبريز ( قرن 9 هجرى قمرى / 15 ميلادى ) مىبايستى تحت تأثير كليساهاى بيزانسى با گنبدهاى ضربدرى ساخته شده باشد ، درحالىكه از جهتى نيز مىتواند تقليدى از بناهاى پنج‌گنبدى آتشكده‌ها باشد . ب : تداوم احترام به معابد زرتشتى . « 123 » پ : چهارطاقهاى منفرد در محوطهء حياط . « 124 » ت : ارتباط بين آتشكده‌ها و امامزاده‌ها به نظر مىرسد كه در جاهاى مختلف از طريق مجاورت محلى و مناسبت نوعى پيش‌آمده باشد . » آنچه از بقاياى هنر نسّاجى از قرن 4 - 1 هجرى قمرى / 10 - 7 ميلادى باقى مانده ، « 125 » آن‌قدر كم است كه نمىتواند تصوير دقيقى از آن قرن را به ما ارائه دهد ، امّا با وجود اين ارتباط نزديك اين دوره را با صنايع عصر ساسانى نشان مىدهد .

--> ( 123 ) . در محراب آتشگاه تنگ كرم و اماكن مرتفع در الوند تا قرن سيزدهم هجرى قمرى / نوزدهم ميلادى قابل اثبات است . ( 124 ) . در آتشكدهء باكو كه از قرن دوازدهم هجرى قمرى / هيجدهم ميلادى است ، و در مصلاى يزد ( 958 ه / 1551 م ) ، جايى كه احتمالا مىتواند بقاياى يك آتشكدهء قديمى باشد ، در حياط حسينيهء تفت ، و جاهاى ديگر ، هنوز هم بناهايى از نوع چهارطاق موجود است و در آن حتى امروزه نيز در رابطه با مراسم سوگوارى [ امام ] حسين ( ع ) آتش روشن مىكنند و دور مىچرخانند . ( مقايسه كنيد با : Siroux in den Athar - eIran 1938 , S . 89 ff . ) . ( 125 ) . از قاليهاى بزرگ در بافندگى سوسنگرد ايران با تصاويرى از صورت انسان از عصر ساسانى و اموى در نوشته‌هاى ايرانى ميانه در Mas . VII 290 گزارش داده است - و نيز رجوع كنيد به : Survey VI , Tafel 981 - 983 . و تصاوير - . Gaston Wiet : Soieres persanes , ( Kairo 1948 )