كورت اردمن ( Kurt Erdmann ) در اين مورد ، نكات زير را متذكر مىشود : « تعداد مساجد موجود در ايران از نخستين قرون هجرى قمرى كمتر است ( دامغان ، نائين ، نيريز ) . « 121 » برخى توضيحات تكميلى را گزارشهاى ادبى به دست داده‌اند . مهم‌ترين منبع ، وجود فرمهاى ساسانى در مساجد كثير الوجود سلجوقى است كه به هرحال بيانگر آن است كه اين فرمها تا چه حد به تداوم حيات و تا چه اندازه به تجديد حيات ارتباط دارد . ميراث ساسانيان براى مساجد ، فرمهاى مهم به كار گرفته‌شدهء ذيل را شامل مىشود : 1 . چهارطاق : گنبدى با چهار طاق بر روى پايه ( يا ستون يا به عبارتى پايه‌هاى مدور ) بدون و يا با يك راهرو محاط اغلب تنگ سراسرى ، كه به طور منفرد و يا در صحن حياط قرار دارد . 2 . ساختمان پنج‌گنبدى : متصل به گنبد بزرگ چهارطاق با چهار گنبد كوچك ، كه در گوشه‌هاى راهرو محاط واقع شده است . 3 . ايوان : محوطهء طاقى جلوباز ، يك يا سه رديفى ، كه بخش وسطى آن جلو مىآيد . 4 . اتصال محوطهء گنبد ( همچنين در فرم چهارطاق ) با ايوان ( به‌عنوان دهليز ) . اگر از امكانات و آگاهيهاى نام‌بردهء فوق ، در مورد مساجد قرون نخستين اسلامى در ايران استفاده شود ، « 122 » نمونه‌هاى زير مشخص مىگردد : 1 . مساجد حياطدار در غرب با تأثيرى عربى : الف - در اسلوب غربى ، با ستونهاى چوبى ( فقط در نقاط اصلى مانند

--> ( 121 ) . Survey I 898 . ( 122 ) . در اين مورد مقايسه كنيد با : Andre Godard : Les anciennes mosquees de l'Iran'' . in den A thar e Iran I ( 1936 ) , S . 187 - 210 : Ders . : Notes Sur d'anciennes mosquees de l'Iran , in : IIIe Congres Intern . d'Art et Archeologie Iraniens - Memoires , ( Liningrad und Moskau 1939 ) , S . 70 - 77 - و تصاوير قديم‌ترين معمارى موجود در : Survey IV , Tafel 258 - 260 ; Ornamente : V 511 . .