محصول آن تا چين نيز صادر مىگرديد . « 70 » * * * در سرزمينى مانند ايران ، كه تاك يكى از رستنيهاى قديمى و بومى آن را تشكيل مىداد ، « 71 » و جايى كه علاوه بر تهيه كشمش ، « 72 » مصرف شراب به حد وسيعى گسترش يافته بود - و در برخى مراسم زرتشتى حتى در دوران اسلامى شراب هنوز نقش داشت ، « 73 » و مسيحيان ساكن در سرزمينهاى شرقى ( طبيعتا ) هرگز ممنوعيت شراب را نمىشناختند - ، از همان آغاز اجراى واقعى ممنوعيّت شراب در قرآن را نااميدانه مىنمود . « 74 » برعكس ، رسم نوشيدن شراب در دربار امويان - با وجود كوششهاى توأم با فشار عمر دوّم ( 102 - 99 ه / 720 - 717 م ) - مدتها تداوم يافت . « 75 » عباسيان با گرايشهاى شديد خود به فرهنگ ايرانى واقعا صرف اين نوشيدنى را از لذات زندگى « 76 » خود مىدانستند . « 76 » بدين‌طريق افراد اقوام مختلف ، كه در آن زمان در ايران نقشى داشتند ، و نيز اعراب ، « 77 » كاملا مانند ايرانيان « 78 » و تركان « 79 » از نوشيدن شراب مشعوف مىشدند ، و

--> ( 70 ) . جزئيات در Mez 419 ( مقايسه كنيد همچنين با مبحث « تجارت » در كتاب حاضر ) . ( 71 ) . ابن اسفنديار : تاريخ طبرستان ، ص 31 ( طبرستان حدود سال 184 ه / 800 م ) ؛ حدود العالم ، ص 107 ، 109 ( خراسان سال 372 ه / 982 م ) ؛ همان كتاب ، ص 132 ( رى ) . ( 72 ) . در فارس از كشمش نيز شراب تهيه مىشد : عقد الفريد ، ج 3 ، ص 296 . ( 73 ) . حدود العالم ، ص 136 ( حدود سال 372 ه / 982 م در طبرستان ) . - در ديةر اوقات نيز زرتشتيان در آن زمان شراب مىنوشيدند : ابن اسفنديار : تاريخ طبرستان ، ص 155 ( حدود سال 220 ه / 835 م ) . ( 74 ) . سوره 2 ، آيه 219 ، سوره 4 ، آيه 43 ؛ سوره 5 ، آيه 90 ( اعداد شمارشى ) - مقايسه كنيد با : Arent Jan Wensinck in der EI . II 959 - 962 ( Khamr ) ( 75 ) . Kremer , Streifz , 28 f . ( 76 ) . Mez . 8 . ( 77 ) . بلاذرى : فتوح البلدان ، ص 416 ( سال 67 ه / 686 م ) ؛ تاريخ سيستان ، ص 125 ( سال 105 ه / 723 م ) ؛ ابن اثير : الكامل ، ج 4 ، ص 177 ( سال 81 ه / 700 م ) . ( 78 ) . ناصر خسرو : سفرنامه ، ص 2 ( حدود سال 431 ه / 1040 م ) . ( 79 ) . راوندى : راحة الصدور ، ص 90 ( سال 415 ه / 1024 م ) ؛ بندارى : زبدة النصره ، ص 266 ( سال 509 ه / 1115 م ) .