بازى مطلوب محافل بزرگان ، « 249 » بيش از همه چوگان بود كه كم‌وبيش اينجا و آنجا ذكر آن شده است ، « 250 » به‌ويژه وقتى كه اين يا آن حاكم در اين بازى ( به عربى « صولجان » يا « كره » - توپ ) در اثر سقوط از اسب به شدت مجروح « 251 » و يا كشته مىشد « 252 » امّا درباره خصوصيات يك چوگان‌باز خوب نيز فكر شده است . « 253 » همچنين در رژه‌هاى نظامى ظاهرا اغلب اين بازى ، جاى خود را داشته است . « 254 » تيراندازى توسط سلجوقيان در بسيارى از جاها از جمله در محدودهء ايران تجديد حيات يافت . به‌ويژه الپ‌ارسلان و ملكشاه ، در اين بازى مهارت زيادى از خود نشان مىدادند . « 255 » كشتى به خصوص نزد قبايل عقب‌مانده فرهنگى به‌عنوان ورزش ملّى حفظ شد و سپس با روى كار آمدن ديلميان ( آل بويه ) اهميتى عمومى يافت . چنان كه توسط آنان تا بغداد نيز گسترش يافت . « 256 » نوع شجاعانه آن به خصوص در زمان غوريان ( حدود سال 596 ه / 1200 م ) آن بود كه يك كشتىگير در نبرد با يك يوزپلنگ ، و سپس يك فيل و سرانجام با هردو پيروز باقى بماند . « 257 » به‌هرحال بازى زمانى مىتوانست از مهارتهاى جسمانى به دور افتد كه به

--> ( 249 ) . Mez . 384 mit Anm . 9 u . Carl Diem : Asiatische Reiterspiele , ( Berlin 1941 ) . ( 250 ) . به علت بازى مسعود غزنوى با اميرش در سال 424 ه / 1033 م كه ( چوگان باختند ) : بيهقى : تاريخ ، ص 349 . ( 251 ) . يكى از حكام زيديه طبرستان در بازى با قدرتمندى از گرگان در سال 316 ه / 928 م يا 324 ه / 936 م : ابن اسفنديار : تاريخ طبرستان ، ص 211 ، 217 ؛ ابن اثير : الكامل ، ج 8 ، ص 55 ، 105 . ( 252 ) . سال 350 ه / 961 م عبد الملك بن نوح سامانى : گرديزى : زين الاخبار ، ص 42 ؛ مستوفى : تاريخ گزيده ، ج 1 ، ص 384 . ( 253 ) . ابن اسفنديار : تاريخ طبرستان ، ص 243 ( حدود سال 500 ه / 1107 م شاهزاده‌اى طبرستانى ) . - بناى ميدان چوگان در بخارا حدود سال 318 ه / 930 م به‌وسيله يكى از نجبا : عوفى : جوامع الحكايات ، ص 223 ، شماره 1658 . ( 254 ) . سال 558 ه / 1163 م اسپاهبذى از طبرستان : ابن اسفنديار : تاريخ طبرستان ، ص 249 . ( 255 ) . راوندى : راحة الصدور ، ص 117 ؛ حسينى : اخبار الدولة السلجوقية ، ص 50 . ( 256 ) . Mez 385 . ( 257 ) . جوينى : تاريخ جهانگشا ، ج 2 ، ص 53 ( آيا انسان مجاز است كه نوشته مؤلفان كاملا قابل اعتماد را ، حتى در اين مورد نيز باور كند ؟ ) .