خندق » حوالى مدينه يك ايرانى به نام سلمان « فارسى » به پيامبر ( ص ) ساختن چنين گودالهايى را توصيه كرده است . البتّه در سال 75 ه / 95 - 694 م فرماندهانى از سپاه اعراب ( از بصره ) بودند كه اين نوع وسيله جنگى را مردود اعلام مىكردند و « مىخواستند خود را به شمشير خويش به مثابه تنها سنگر بسپارند » . « 167 » با وجود اين به زودى اين‌گونه استحكامات ( كه گهگاه با ديوار هم محصور مىشد ) نزد عموم اعراب متداول شد . « 168 » سنگربنديها و به طور كلى استحكامات مذكور ، اغلب با استفاده از دود و آتش « 169 » و يا غرقاب كردن منطقه « 170 » مورد حمله قرار مىگرفت . براى اين كار همچنين از ويران كردن چاهها و چشمه‌هاى آن نواحى « 171 » و سوزاندن دهات و خانه‌هاى دهقانى نيز استفاده مىشد . « 172 » بدين‌وسيله سپاهيان مىكوشيدند تا علاوه بر وارد كردن خسارت كلى به طرف متخاصم ، اساسا هيچ‌گونه تسهيلات اقتصادى نيز از هيچ راهى در اختيار اردوگاههاى « 173 » تحت محاصره ، « 174 » قرار نگيرد .

--> - سال 16 ه / 637 م در جلولاء ) . ( 167 ) . طبرى : تاريخ 2 ، ص 875 ( سال 75 ه / 5 - 694 م حوالى كازرون در جنگ عليه خوارج ) ؛ . Fries 39 ( 168 ) . طبرى : تاريخ 1 ، ص 2456 و بعد ( با مانعى چوبى در جلو آن ) ؛ 2 ، ص 491 ( سال 64 ه / 84 - 683 م بكر بن وائل در بيرون از هرات ) ؛ 2 ، ص 696 ( سال 66 ه / 86 - 685 م بين اعراب در خراسان ) ؛ 2 ، ص 1958 ( سال 129 ه / 747 م ابو مسلم در خراسان ؛ با ديوار ) ؛ 3 ، ص 10 ( سال 130 ه / 49 - 748 م در نبردهاى ساحل زاب ) . ( 169 ) . ابن اثير : الكامل ، ج 8 ، ص 200 ( سال 359 ه / 970 كردان حسنويه در شمال غربى ايران ) ؛ حسينى : اخبار الدولة السلجوقية ، ص 26 ( سال 456 ه / 1064 م الپ‌ارسلان در يكى از قلاع خراسان ) . ( 170 ) . جوينى : تاريخ جهانگشا ، ج 2 ، ص 20 ( سال 1 - 570 ه / 1174 م خوارزمشاه ) . ( 171 ) . ابن اثير : الكامل ، ج 8 ، ص 116 ( سال 18 ه / 40 - 639 م در گرگان ) ؛ راوندى : راحة الصدور ، ص 100 ( حدود سال 431 ه / 1040 م مسعود غزنوى ) ؛ حسينى : اخبار الدولة السلجوقية ، ص 26 ( سال 459 ه / 1067 م در فارس ) . ( 172 ) . ابن اسفنديار : تاريخ طبرستان ، ص 182 ( سال 254 ه / 868 م در طبرستان ) . - با شورشگران دهات خوارج در حوالى جوين نيز به‌عنوان مجازات چنين رفتار شد : ابن اثير : الكامل ، ج 6 ، ص 50 ( سال 179 ه / 96 - 795 م ) . ( 173 ) . از چنين محاصره‌اى بين سغديان و خراسانيان در كتاب نرشخى تاريخ بخارا ، ص 81 صريحا صحبت شده است ( سال 272 ه / 6 - 885 م ) ( 174 ) . وقتى كه فقط با نيزه و سپر حمله مىشد ، آن را « نوع ديلميان » مىناميدند : مسكويه : تجارب الامم ، ج 1 ، ص 399 ( سال 325 ه / 937 م در اردبيل ) .