نبرد در ميدانهاى كارزار كه خارج از شهرها قرار داشت ، گاه با محاصرهء شهرها نيز همراه بود . چگونگى سلاحهاى مورد استعمال قبلا بررسى شده است . در اينجا فقط بايد افزود كه گهگاه كوشش مىشد تا خندق اطراف شهر را با چوبهاى تر ( يعنى غير قابل سوختن ) پر و بدين‌وسيله آن را قابل عبور كنند . هرچند كه اهالى شهر گاه مىتوانستند با انداختن چوبهاى خشك و مشتعل ساختن آنها ، خندق را از نو غير قابل عبور كنند . « 159 » انباشتن دسته‌هاى هيزم و سوزاندنشان بدان كمك مىكرد كه ديوار شهر ( به‌ويژه وقتى كه از خشت بود ) در اثر حرارت متلاشى شود . « 160 » با همين هدف هم دسته‌هاى چوب در زير ديوار قرار مىگرفت و تيركهاى چوبى آتش زده مىشد ، به‌طورىكه پس از متلاشى شدن و فروريختن ، شكافى در ديوار به وجود مىآمد . « 161 » سپاه هم به همين علّت ( در مناطقى كه درختان زياد وجود داشت ) اقدام ويژه‌اى براى قطع چوبها به عمل مىآورد . « 162 » البته هر دژ محاصره‌شده‌اى ، تسخير نمىشد و بدين ترتيب ارزش استحكامات ثابت مىگرديد . بدين‌سان اعراب در ايران به زودى به اين نتيجه رسيدند كه در جنگها در صورت امكان از نوعى سنگربندى استفاده كنند . « 163 » لغت « خندق » ، كه براى اين‌گونه استحكامات صحرايى ( اغلب به شكل چهارگوش و با دو « 164 » و يا چهار دروازه ) « 165 » اهميتى خاص يافت ، كلمه‌اى بود قرضى از زبان ايرانى قبل از اسلام ، و نشان داد كه فكر استفاده از آن در جنگ ، از كجا به اعراب رسيده است . « 166 » يك يادآورى در اين‌باره ، گزارشى است كه براساس آن در « جنگ

--> ( 159 ) . ابن اثير : الكامل ، ج 5 ، ص 56 ( سال 110 ه / 29 - 728 م در خراسان ) . - Fries 82 - 85 . ( 160 ) . طبرى : تاريخ 2 ، ص 1187 و بعد ( سال 87 ه / 706 م قتيبه حوالى پيكند ) ( 161 ) . نرشخى : تاريخ بخارا ، ص 78 ( سال 159 ه / 776 م ) . ( 162 ) . طبرى : تاريخ 2 ، ص 1320 ( سال 98 ه / 17 - 716 م در لشكركشى از خراسان به طبرستان ) . ( 163 ) . نرشخى : تاريخ بخارا ، ص 68 ( در نزديكى بخارا سال 159 ه / 776 م ) . ( 164 ) . ابن اثير : الكامل ، ج 5 ، ص 138 ( سال 128 ه / 47 - 746 م ابو مسلم در شرق خراسان ) . ( 165 ) . ابن اثير : الكامل ، ج 5 ، ص 219 ( سال 150 ه / 767 م امير لشكر خليفه در نبرد با استاذسيس ) . ( 166 ) . طبرى : تاريخ 1 ، ص 2265 ( خندق ايرانى سال 14 ه / 635 م ) ؛ ابن اثير : الكامل ، ج 2 ، ص 201 ( شبيه به آن