با تغيير اوضاع ، به‌ويژه با ظهور عباسيان ، در اينجا نيز دگرگونيهايى به وجود آمد . ايرانيان در مقياس فزاينده‌اى ( حتى به‌عنوان سربازان مزدبگير - فرض - در مقابل مزد قراردادى : فريضه ) از لحاظ نظامى به كار گمارده شدند و اعراب را آشكارا به عقب راندند . « 19 » البتّه همه اهالى و قبايل اين سرزمين به طور يكسان به كار گمارده نشدند . در وهلهء اوّل مردم كوهستانى ايران مورد توجّه بودند : ديلميان « 20 » ( با « صعلوك » [ عيّاران ] ) ، خراسانيان ، « 21 » و بعدا نيز كردان « 22 » و لران . « 23 » در زمان غزنويان ، افغانان و غورها نيز منظور شدند . « 24 » در بحث كلى راجع به « موالى » « 25 » در ايران ، مىبايست در درجه اول به نقش اين قبايل كه به آنها اشاره شد ، انديشيد ، واقعيتى كه گهگاه در منابع نيز به صراحت به آن توجه شده است . « 26 » اصطلاح « تاجيك‌ها » در خدمات نظامى ، براى مردمان بومى ، ابتدا بعدها ( مثلا در حدود سال 560 ه / 1165 م ) پيش مىآيد . « 27 » قبايل نامبرده در سطور قبل به طور كلى براى

--> ( 19 ) . مسكويه : تجارب الامم ، ج 1 ، ص 180 - Fries 24 ; Lokk . 75 . ( 20 ) . ابن اسفنديار : تاريخ طبرستان ، ص 226 ( سال 360 ه / 971 م ) ؛ ص 228 و بعد ( سال 388 ه / 998 م ) ؛ نكبى ، ص 125 ( حدود سال 370 ه / 980 م ) ؛ ابن اثير : الكامل ، ج 9 ، ص 56 ( سال 390 ه / 1000 م ) - آنان در زمان ساسانيان نيز بدان شهرت داشتند : Christensen 1 204 mit Anm . 6 ؛ و نيز : Prokop , Bell . Pers . IV 14 , S . 558 - Dieterich , Byz . Quellen I 39 , Agathias III 17 , S . 177 - ebd . 40 ; ( آنان فقط پياده با شمشير و نيزه يا با فلاخن مىجنگيدند ) ؛ رجوع كنيد همچنين به : Franz Weibbach in der Real - Encyclop . f . d . Klass . Altertum IV / 2 , 2432 f . ( 21 ) . ابن اثير : الكامل / چاپ تورنبرگ ، ج 5 ، ص 462 و بعد . مقايسه كنيد با : Kremer , C . G . I 233 ; Uz . 482 ; Fries 19 . ( 22 ) . ابن اسفنديار : تاريخ طبرستان ، ص 226 ( سال 360 ه / 971 م ) ؛ ص 228 و بعد ( سال 388 ه / 998 م ) ؛ بيهقى : تاريخ ، ص 437 ( سال 424 ه / 1033 م ) ؛ ابن اثير : الكامل ، ج 7 ، ص 63 ( سال 255 ه / 869 م ) ؛ ج 8 ، ص 146 ( سال 333 ه / 945 م ) ؛ مسكويه : تجارب الامم ، ج 2 ، ص 62 ( سال 332 ه / 944 م ) . ( 23 ) . ابن اسفنديار : تاريخ طبرستان ، ص 226 ( سال 360 ه / 971 م ) . ( 24 ) . ابن اثير : الكامل ، ج 9 ، ص 56 ( سال 396 ه / 7 - 1006 م ) . - . U Z 482 ( 25 ) . تاريخ سيستان ، ص 91 ( سال 41 ه / 2 - 661 م ) ؛ ابن بلخى : فارس‌نامه ، ص 118 ( حدود سال 431 ه / 1040 م ) . ( 26 ) . ابن اثير : الكامل ، ج 7 ، ص 63 ( سال 255 ه / 869 م ) . ( 27 ) . ابن اسفنديار : تاريخ طبرستان ، ص 251 - و رجوع كنيد به :