و در غور اين مقدار 3 / 2 شيراز مىشد . اعتبار افزايش ماليات بستگى به اين داشت كه تا چه درجه آبيارى مصنوعى براى زمين زير كشت ( يك يا دو بار در سال ) ضرورى است . اگر باران نمىباريد مىبايست فقط 3 / 1 خراج معمولى مقررشده پرداخت گردد ( حتى در خلم [ بين بلخ و تخارستان ] و در مرو و مطمئنا در جاهاى ديگر نيز تحت شرايطى مشابه ، ميزان ماليات به آبيارى بستگى داشت ) . « 97 » در ارّجان ، دارابگرد و سابور ماليات براساس محصول خرمن محاسبه مىشد ؛ « 98 » در قم بدين منظور مثلا درختان ميوه نسبت به ارتفاع آنها اندازه‌گيرى و شمارش مىشد و سپس توسط بازرسان ويژه ( معابر ) كنترل مىگرديد . « 99 » اين مأموران براساس تعرفه‌هاى مخصوص مربوط به زمينهاى مسّاحىشده و بازرسى شده ، پاداش دريافت مىكردند ؛ « 100 » همچنين مأموران جمع‌كننده ماليات ( در قم از سال 355 ه / 966 م : 2 / 1 1 دينار براى 1000 دينار ) اضافه وجهى ( اخراج ) به عنوان حق‌الزحمه خود ( و براى رشوه به حاكم ! ) دريافت مىداشتند « 101 »

--> ( 97 ) . حدود العالم ، ص 105 ، 108 ( سال 372 ه / 982 م ) و نيز ص 368 ؛ قمى : تاريخ قم ، ص 169 ؛ ابو يوسف : كتاب الخراج ، ص 30 و بعد ( فهرستى براى سواد ) . - در قم از زمينهاى اعراب به‌عنوان قاعده نهايى ده درصد ؛ نواحى به زور تسخيرشده بيست درصد ؛ زمينهاى لم‌يزرع كه بعدها كشت شده بودند ده درصد ؛ با آبيارى مصنوعى پنج درصد : قمى : تاريخ قم ، ص 172 براساس نظريه صولى ، سال 6 - 335 ه / 8 - 946 م . ( درباره او و كم‌قابل‌اعتماد بودن گزارشهاى او رجوع كنيد به : Ignatij Julianovic Krackovskij in der EI , IV 586 f . ( 98 ) . اصطخرى : مسالك الممالك ، ص 128 ؛ ابن حوقل : المسالك و الممالك ، قبل ما 2 ، ص 302 و بعد ؛ مقدسى : احسن التقاسيم ، ص 451 - يحيى : كتاب الخراج ، ص 60 و بعد . - خلاصه‌اى از نظرات مسلمانان را Siddiqi , Fin . 61 - 72 به دست مىدهد ) . ( 99 ) . قمى : تاريخ قم ، ص 108 ، 110 ( قرن 4 ه / 10 م ) . درختان كهن از شمارش مستثنى بودند . ( 100 ) . مسّاح براى هر 100 جريب غلات ، پنبه ، تاك ، زعفران و خرما ( خضريات ) : 10 درهم ، بازرس : 6 درهم و 4 دانگ ؛ - براى هر 10 درخت جوز 1 درهم ؛ - براى هر آسياب : 2 / 1 درهم ؛ - براى هر 10 نفر اهل ذمه ( جهودان و ترسايان ) : 2 درهم ؛ - براى هر حوض دوشاب : 1 درهم : قمى : تاريخ قم ، ص 108 . ( 101 ) . قمى : تاريخ قم ، ص 166 ؛ رجوع كنيد به ابو يوسف : كتاب الخراج ، ص 45 و بعد و يا Lambton 593 f . درباره اين‌گونه مالياتهاى اضافى به طور كلى رجوع كنيد به : . Lokk 185 - 187 - شبيه به آن در عصر مغولان نيز وجود داشته است . رجوع كنيد به : Walter Hinz : Steuerinschr iften aus dem mittelalter lichen Vorderen Orient'' , S . 747 f , 750 f . ;