طبيعتا نمىتوانيم از گزارشهاى جزيى و تك‌تك موجود ، تصويرى واقعى و دقيق از اوضاع مناطق مسكونى ايران به دست دهيم ، امّا اين‌قدر است كه بتوان حد اقل برداشتى از رده‌بندى گوناگون و متعدد تفاوتهاى محلى كه تا آن زمان وجود داشته است ، ارائه كرد . بااين‌وجود ذكر اين مسائل نيز هيچ‌گاه نمىتواند اوضاع مشرق زمين در قرون وسطى را از اين نظر كه مقامات رسمى و ادارى و طبقه ممتاز ، در زندگى اجتماعى واقعا تا چه حد مقررات وضع‌شده - يا عادت - را در عمل رعايت مىكرده‌اند ، بازگو كند . از عادات قدرتمندان مشرق زمين يكى اين بود كه رعايا را بيش از هر چيز به‌عنوان وسيله‌اى براى بهره‌ورى مالى تصوّر مىكردند . ايران در قرون نخستين اسلامى نيز از اين امر مستثنى نبود . « 102 » بدين گونه ، اغلب فقط به افزايش مالياتى اعلام‌شدهء قبلى اكتفاء نمىكردند . احمد بن حنبل فقيه معروف در اواسط قرن سوّم هجرى قمرى / نهم ميلادى در مورد افزايش اخذ ماليات در طبرستان ( زمانى كه اين ناحيه در جنگ به تصرف درآمد ) براساس احكام مذهبى پيشنهاداتى ارائه كرد . « 103 » همواره دقت مىشد كه مبلغ ماليات براى نواحى معينى ( مثلا همدان 370 ه / 980 م ) از همان آغاز بسيار زياد تعيين گردد . « 104 » امّا كوشش بيشتر بر اين اساس بود كه در هنگام كسرى درآمد ، وصول ماليات ديگرى ترتيب داده شود . اين امر يا از طرف دربار خليفه ( مانند سال 303 ه / 16 - 915 م براى

--> - ( در مورد غلات اين اضافه ماليات « حرز » ، در مواشى « سوماره [ قبجور ] ) ( در : Lokk 125 و نيز Belleton XIII , . ( 1949 , S . 745 - 769 , ( 102 ) - عمر دوّم كوشش مىكرد كه براى آن در فارس چاره‌اى بينديشد : ابن سعد : طبقات ج 5 ، ص 289 - درباره خسارات اعمال مالياتى در زمان محمود غزنوى رجوع كنيد به : . Barthold , Turk . 287 f و آنچه كه Leontios 132 f درباره سختيها و مشكلات مردم ارمنستان به علت افزايش ماليات در حدود سال 153 ه / 770 م گزارش مىدهد ، مسلما براى سراسر قلمرو خلفاء ، و از جمله براى ايران نيز معتبر است . ( 103 ) . ابن اسفنديار : تاريخ طبرستان ، ص 125 . ( 104 ) . روذراورى : ذيل تجارب الامم ، ص 11 . - يك چنين اضافه مالياتى « تفاوت » نام داشت و مطالبه جديدى را در جدول مالياتى به دنبال مىآورد : تاريخ سيستان ، ص 30 ( نگاه كنيد به پاورقى 101 همين فصل ) . - برعكس اغلب اين مطالبات پرداخت‌نشده باقى مىماند ( بقايا ) : مسكويه : تجارب الامم ، ج 1 ، ص 239 و بعد .