حقوق سربازان را مىپرداخت « 47 » . ابتدا در زمان صفاريان « 48 » و آل بويه ، « 49 » و نيز در آغاز دوره سامانيان متأخر « 50 » در ايران برخى كوششها به چشم مىخورد كه قسمتى از حقوق يا اجرت ( معاش ، به فارسى بيستگان ) « 51 » دسته‌هاى نظامى ، به‌ويژه افسران به‌وسيله دادن محصولات كشاورزى پرداخت شود ، « 52 » امّا هيچ‌گاه پرداخت همهء حقوق از اين راه صورت نگرفت . هنوز حقوقها به طور كلى از محل ماليات عمومى زمين ( خراج ) « 53 » تأمين

--> - همان كتاب ، ج 8 ، ص 32 ، و سال 322 ه / 934 م در شيراز : مسكويه : تجارب الامم ، ج 1 ، ص 299 ، ( جائى كه على پسر بويه پس از تسخير شهر شيراز آن را به‌عنوان « اقطاع » در قبال پرداخت ماليات طلب مىكرد ) . ( 47 ) . رجوع كنيد به : Kremer , C . G . I 252 ( اين قاعده از زمان خليفه مقتدر برقرار بود ) . ( 48 ) . تاريخ سيستان ، ص 274 ( سال 289 ه / 902 م ) : « طاهر صفارى بين سپاهش ( احتمالا در فارس ) اقطاعهاى زيادى تقسيم كرد . » ( 49 ) . در مورد « املاك كوچك » ( ابن اثير : الكامل ، ج 8 ، ص 84 و بعد ) به همين شكل بود ، همان گونه كه مردآويج به هنگام آغاز خدماتش تعيين كرده بود . - تضمين متقابل دارايى در هر ولايت آل بويه در سال 379 ه / 90 - 989 م ( فارس و ارّجان ) ، و ظاهرا مالكيت زمين : ابن رسته : الاعلاق النفيسه ، ص 184 ؛ ابن اثير : الكامل ، ج 9 ، ص 26 و شبيه به آن نيز در همان كتاب ، ص 33 ( شرف الدولة به پسرش در حوالى شيراز « اقطاع » واگذار كرد ) ، گزارشهاى ديگرى در اين‌باره نزد مسكويه : تجارب الامم ، ج 2 ، ص 138 ( سال 341 ه / 952 م ) ؛ روذراورى : ذيل تجارب الامم ص 11 ( سال 1 - 370 ه / 980 م ) ( درحالىكه هميشه اين فكر وجود داشت كه براى مسلمانان همواره واگذارى زمين با اداره « اقطاع » بوده است : خدمات لشكرى ، اين دو را درهم ادغام مىكرد ) . نزد روذراورى : ذيل تجارب الامم ، ص 327 و بعد ( سال 389 ه / 999 م ) برعكس به وضوح صحبت از واگذارى زمين به هر سرباز و اعطاء سند مربوط ، و محاسبه محصول است ( درحالىكه 300 درهم اضافى به نظر مىرسد كه : يك دينار به جهات ديگر و در حدود 15 به 1 به اشتباه گزارشگر مربوط باشد ) . - گزارشهاى شبيه به آن درباره واگذارى اقطاع به نظاميان : ابن اثير : الكامل ، ج 9 ، ص 52 ، 92 ، 114 ( سال 389 ه / 999 م ، 407 ه / 17 - 1016 م ، 425 ه / 34 - 1033 م ) ، ج 9 ، ص 171 ( سال 434 ه / 43 - 1042 م « كردان » ) . ( 50 ) . نكبى ، ص 113 ( سال 366 ه / 976 م ) . ( 51 ) . سياست‌نامه ، فصل 5 و ص 91 و بعد ( فصل 23 ) . - . Barthold , Turk . 238 f - . ( 52 ) . رجوع كنيد به : ابن بلخى : فارس‌نامه ، ص 172 ؛ زركوب : شيرازنامه ، ص 26 . - سال 391 ه / 1001 م نماينده خليفه كوشش كرد يك « توازن ارزان » بين ادعاى سربازان ديالمه در كرمان و حكومت ايجاد كند . هلال : كتاب الوزراء ، ص 411 و بعد . رجوع كنيد به : . Nikitin , Nat . 207 ; Lokk . 61 , 64 f . ( 53 ) . نگاه كنيد به : سياست‌نامه ، ص 28 . - و نيز به صفحات بعدى مبحث « خراج و صدقه » .