بودند ، بر عهده داشتند . « 66 » البتّه وصف جزئيات اين تطوّر جزو وظايف كتاب حاضر نيست . بردگان تركيب اجتماعى و اقتصادى ايران در عصرى كه ذكر آن رفت ، از هر لحاظ فقط بر پايه برده‌دارى وسعت‌يافته‌اى امكان داشت كه در اينجا و نيز در خوارزم و سغد « 67 » از گذشته متداول بود . بردگان يا در كشاورزى « 68 » كار مىكردند و يا به تعداد زياد در بارگاههاى حكام به‌عنوان غلام و خدمتكار فعاليت داشتند ( آنان ، براساس اشتغال در « قصر و يا خارج آن » به‌عنوان - غلام سراى يا غلام بيرونى - از هم متمايز مىشدند ) . « 69 » به منظور اينكه بردگان ( و كنيزان ) براى اين‌گونه خدمات و يا براى صنعتگرى يا به‌عنوان خواننده زن و يا هنرپيشه و غيره مفيد باشند ، به آنان تعليمات مخصوصى داده مىشد . « 70 » محل اصلى اين تعليمات سمرقند بود ، كه از سال 58 ه / 678 م « 71 » مركزيت واردات برده ( كه در ميان آنها بسيارى از

--> ( 66 ) . سياست‌نامه ، ص 139 . و نيز رجوع كنيد به : Koprulu , Feod : 332 f ; Kremer , C . G . II 162 . ( 67 ) . رجوع كنيد به : Aleksander JurevicJakubovsk ij : Gaimk - Iimki i archeologiceskoe izucenie Srednej Azii za 20 let'' , S . 20 ( in die Kraktie Soobsc enija o dokladachi Polevych issledo vanijach Instituta Istorii Material noj Kul tury VI , Moskau und Leningrad 1940 , S . 14 - 23 ) . ( آكادمى دولتى و مؤسسه تاريخ ، و فرهنگ مادى [ تمدن ] و تحقيقات باستانشناسى آسياى ميانه در بيست سال ) . ( 68 ) . مسكويه : تجارب الامم ، ج 1 ، ص 298 ( سال 322 ه / 934 م در نزديكى شيراز ) . ( 69 ) . تاريخ سيستان ، ص 207 ( سال 287 ه / 900 م نزد صفاريان ) . ( 70 ) . درباره آموزش بردگان رجوع كنيد از جمله به : Jakubovskij , Gazneli Mahmud ( UlkuXII , 1939 ) 505 , Albert Wesselski : Die Gelehrten Sklaven des Islams und ihre byz . Vorbilder'' , im Archiv Orientalni IX ( 1937 ) , S . 353 - 378 ( به خصوص بغداد در حدود سال 184 ه / 800 م ) . ( 71 ) . نرشخى : تاريخ بخارا ، ص 39 .