دهات نزديك به جاده‌هاى بزرگ ، خانه‌هاى خود را ( به اميد اجرتى ) به‌عنوان منزلگاه و محل پذيرايى از مسافران مهيا مىكردند . « 651 » در سفر مأموران دولتى ، ساكنان نواحى مسير راه ، وظيفه مراقبت و ايجاد تسهيلات لازم براى ادامهء سفر آنان را بر عهده داشتند . « 652 » در مورد ميزان عوارض ( به عربى : مكس ، به فارسى باج ) ، كه براى جاده‌ها ، پلها ، و نيز در سدّهاى عوارضى براى رودخانه‌ها ( معصر ، جمع معاصر ) « 653 » و همچنين براى بنادر اخذ « 654 » مىشد ، از جزئيات امر به‌كلى بىخبريم ، همان‌طوركه به طور كلى در مورد نظام گمركى نيز اطلاعات ما بسيار اندك است . « 655 » بعدها مردم به فكر ساختن پلهايى افتادند كه چوب ( به طور مثال بر طاب ( رودخانه مرزى بين خوزستان و اسپهان ) ، « 656 » يا آجر ( اهواز ) « 657 » و يا سنگ ( « پل رومى » معروف ، بر رود دزفول در خوزستان ، به طور 320 قدم و به عرض 15 قدم و با 72 طاق ؛ « 658 » پل سنگى با يك طاق بر كارون عليا در ايذج ، 150 ذرع بالاى

--> ( 651 ) . ابن نديم : الفهرست ، ص 343 ؛ سمعانى : كتاب الانساب ، ص 247 بالاى صفحه . ( 652 ) . قمى : تاريخ قم ، ص 165 . ( 653 ) . رجوع كنيد به : ميخائيل عوّاد : المعاصر فى بلاد الروم و الاسلام . دراسات فى التاريخ الاقتصادى الدول الإسلامية . ( Al - Ma'assir , Land and Sea Toll Barriers in Byzantine and Moslem Empires . Studies in the economic Oriens III / 1 , 1950 , S . 156 f ) در اين‌باره ) ، history of Moslem States ' ' ) , ( Bagdad 1948 ) ( 654 ) . رجوع كنيد به مبحث « كشتيرانى » در چند صفحه بعد . ( 655 ) . خوارزمى : مفاتيح العلوم ، ص 59 ( حدود سال 364 ه / 975 م ؛ سامانيان ) ؛ ناصر خسرو : سفرنامه : ص 5 ( سال 438 ه / 1046 م مركز گمرك ديالمه در هندان در شاهرود ( در نزديكى ناحيه طارم ) : در يهوديه اسپهان براى هربار شتر ( بدون در نظر گرفتن نوع كالا ؟ ) 30 درهم يافت مىشد ( مقدسى : احسن التقاسيم ، ص 400 ) . - در كرمان براى هر 100000 ( ؟ ) بار شتر خرما به‌عنوان عوارض صدور ، پولى معادل يك دينار پرداخت مىشد ( مقدسى : احسن التقاسيم ، ص 469 ) . - رجوع كنيد به : Barthold , Turk . 238 f . ; Mez 111 f . ( 656 ) . ابن حوقل : المسالك و الممالك ، قبل ما 2 ، ص 249 . - . Schwarz III 117 - اينكه آيا مىتوان مانند Mez 463 آنها را « مهم‌ترين پلهاى چوبى » دانست ، ظاهرا به علت كمبود گزارش درباره آثار ديگر از اين نوع ، غير ممكن است . ( 657 ) . مقدسى : احسن التقاسيم ، ص 411 . ( 658 ) . Le Strange , Lands 239 .