براى بصره بشمار مىآمدند . گردانندگان اين مراكز تجارى با وجود بيگانگى از محيط ايران ، دروازه‌هاى اصلى ايران به درياى آزاد را ( در وهلهء اول به هند - بعد به جنوب عربستان ) « 410 » به وجود مىآوردند . تجّار به علت آب‌وهواى غير قابل تحمّل آنجا به طور پراكنده در مجتمع‌هاى ويلايى همسايگان سكونت مىكردند . « 411 » امّا با قطع نظر از موضوع ارتباط با ماوراء بحار ، اين موضوع اهميت داشت كه ايران بزرگترين سرزمين عبورى به مركز آسيا و نيز ( از راه زمينى ) به هندوستان و چين بود . براى هندوستان ، بست « 412 » ( با سيستان و فارس به‌عنوان بازار فروش ) و غزنه و كابل « 413 » به منزله واسطهء ارتباط با خراسان و شمال ايران بشمار مىآمد . واردات از هندوستان عبارت بود از روسرى و لباسهاى كتانى ، انواع دستمال ، كنف ، ابريشم ، نخود ، گندم ، جو و ارزن . صادرات بدانجا شامل برده ( ترك و غيره ) ، تجهيزات و لباسهاى زرهى و نيز سلاح‌هاى خوب بود . « 414 » در شمال پيكند ، بخارا و سمرقند « 415 » ارتباط با آسياى شرقى و ميانى را در سراسر جاده ابريشم برقرار مىكردند ، و از گرگان « 416 » و به‌ويژه از خوارزم ، رفت و آمد به سرزمين ولگا ( به خزران ، ولگاى بلغارستان و اسلاو شرقى ) در جريان بود . خزرانىها فقط سريشم ماهى ( غيسا ) صادر مىكردند ، امّا همچنين واسطه

--> ( 410 ) . Benjamin von Tudela : The itinerary of Rabbi Benjamin of Tudela , hrsg . V . A . Asher ( London 1841 ) . I , P . 89 . ( 411 ) . اصطخرى : مسالك الممالك ، ص 166 ؛ ابن حوقل : المسالك و الممالك ، قبل ما 2 ، ص 49 و بعد . ( 412 ) . اصطخرى : مسالك الممالك ، ص 245 ؛ مقدسى : احسن التقاسيم ، ص 318 ؛ حدود العالم ، ص 110 . ( 413 ) . اصطخرى : مسالك الممالك ، ص 280 ؛ ابن حوقل : المسالك و الممالك ، قبل ما 2 ، ص 450 ؛ مقدسى : احسن التقاسيم ، ص 304 ؛ حدود العالم ، ص 111 . ( 414 ) . ابن حوقل : المسالك و الممالك ، قبل ما 2 ، ص 450 ؛ حدود العالم ، ص 110 ؛ و نيز : Benjamin von Tudela , I , 89 ( 415 ) . رجوع كنيد به طبرى : تاريخ 2 ، ص 1186 ( سال 87 ه / 706 م ) . - يكى از تجار مهمّ پيكند براى آزادى خود پيشنهاد تحويل پارچه‌هاى ابريشمى به قيمت 1000000 درهم را كرد . همان‌جا ، ص 1188 . - بارتولد ، نظرياتى راجع به تجارت ماوراءالنهر ارائه مىدهد : . ( براساس مقدسى ) Barthold , Turk . 235 f . ( 416 ) . ابن خرداذبه : كتاب المسالك و الممالك ، ص 154 ؛ مسعودى : مروج الذهب ص 15 - . Mez 443