زمان ( قرن چهارم هجرى قمرى / دهم ميلادى ) نيز آن را ثابت مىكند . اقتصاد پولى پيشرفته « 387 » و شبكه حمل و نقل « 388 » قديمى خوب ساخته‌شده ( براى آن زمان ) در قرن سوّم و چهارم هجرى قمرى / نهم و دهم ميلادى ( تنها چيزى كه ما از آن به خوبى آگاهيم ) مجددا منجر به شكوفايى مراكز بزرگ تجارى و ايجاد انبارهاى عمده شد ، كه تا حدى در دوران پيش از اسلام از اهميّتشان كاسته شده بود ، و اكنون به علت افزايش دارايى اقشار رهبرى به سرعت توسعه مىيافت . اين مراكز به مكانهايى منقسم مىشد كه بيش از همه براى حمل و نقل در داخل ايران و نيز در بين مسلمانان اهميت داشت ، مانند اهواز ، شوشتر ( براى پارچه ) « 389 » و نيز رامهرمز ( د ) ، « 390 » كه همگى در خوزستان و در مرز بين النهرين و ايران واقع بودند و موقعيت بسيار مناسبى « 391 » براى رفت‌وآمد كاروانهاى تجارى داشتند . اين مراكز در جهت شرق ( در فارس ) تا ارّجان و ماه روبان و نيز كازرون و ( در شرق ) تا دارابگرد امتداد مىيافتند و محصولات از فارس ، و حتى از ماوراء بحار ( به طور يكسان ) در آنها انبار مىشد . « 392 » در شمال اين مراكز نيز يهوديه - اسپهان انبار بزرگى براى جبال ، فارس و خراسان ، به‌ويژه براى كالاهاى كتانى و ابريشمى ، گياهان رنگين ( زعفران ) و ميوه بود ؛ در صيمره در كوههاى زاگروس به خصوص خرما و گردو و فندق و امثال آن انبار مىشد . « 393 » اسپهان نه فقط رابط بين النهرين بود ، بلكه وظيفه ارتباط داخل ايران را نيز بر عهده داشت . « 394 » انبار بزرگ شرق

--> ( 387 ) . رجوع كنيد به صفحات بعد به مبحث : « پول و مزد » در كتاب حاضر . ( 388 ) . رجوع كنيد به مبحث « ارتباطات » در كتاب حاضر . ( 389 ) . مقدسى : احسن التقاسيم ، ص 409 ، 411 ، 416 ؛ حدود العالم ، ص 131 . ( 390 ) . حدود العالم ، ص 130 . ( 391 ) . مقدسى : احسن التقاسيم ، ص 416 . ( 392 ) . ابن حوقل : المسالك و الممالك ، قبل ما 2 ، ص 49 ؛ مقدسى : احسن التقاسيم ، ص 433 ، حدود العالم ، ص 127 ( همه در پايان قرن چهارم هجرى قمرى / دهم ميلادى ) ؛ ناصر خسرو : سفرنامه ، ص 91 . ( 393 ) . اصطخرى : مسالك الممالك ، ص 200 . ( 394 ) . ابن رسته : الاعلاق النفيسه ، ص 152 ؛ اصطخرى : مسالك الممالك ، ص 199 ؛ ابن حوقل : المسالك و الممالك ، قبل ما 2 ، ص 362 و بعد .