عبد الله طاهرى اين عادت قديمى ايرانى را مجددا پذيرفت كه در نوروز و مهرگان از حقوق صحبت كند - ديديم . « 5 » در نزد آنان همگى و تا حدودى نيز در نزد قاضيان « 6 » مىبايستى تا اندازه‌اى قضاوتهاى عرفى نيز وجود داشته باشد ، چرا كه در كنار احكام حقوقى اخذشده از دين ، قواعد اصولى حيات حقوقى كه در آن « پيمانهاى به خون سوگندخورده » « 7 » مقدس و غير قابل نقض تلقى مىشد ، باقى بود . اين‌گونه قواعد چنان معتبر بود كه مردم تحت تأثير ( آنگاه ) مجرمان جنايى - ولى نه متهمان سياسى - را خود دستگير كرده و تحويل مىدادند . « 8 » در مواردى نيز براى يافتن مجرمان جوايز نقدى تعيين مىشد « 9 » و يا اينكه فرارى را از كليه حقوق محروم مىكردند . « 10 » محل مذاكرات حقوقى عموما مساجد ، « 11 » و گاه نيز قصر حاكم بود . مجازات و اعدام همان قدر كه كمتر مىتوانيم درباره اصول حقوقى و روند محاكمات « 12 »

--> ( 5 ) - عوفى : جوامع الحكايات ، ص 155 ، شماره 412 . ( 6 ) - در مورد دستورات لازم براى قاضى ، قابوس‌نامه / چاپ ديتز ، ص 662 - 652 سخن گفته است . و نيز Levy , Soc . I . 373 - 379 ( 7 ) . رجوع كنيد به طبرى : تاريخ 2 ، ص 1509 ( سال 110 ه / 29 - 728 م در خراسان ) . براى مقايسه اصولى رجوع كنيد به : Johannes Pedersen : Der Eid bei den Semiten , ( Strassburg 1914 ) , und ; Heinrich Luders : Philogica Indica , ( Gottinren 1940 ) . S . 438 - 463 ( نظريات آريايى درباره عهدشكنى ) ( 8 ) . در مورد رفتار بين يكى از طاهريان ، نوه عمرو بن ليث و خليفه 293 ه / 906 م : ابن اثير : الكامل ج 7 ، ص 180 . ( 9 ) . ابن اثير : الكامل ج 6 ، ص 118 ( سال 201 ه / 8 - 817 م مأمون ) . ( 10 ) . اولياء آملى : تاريخ رويان ، ص 52 ( حدود سال 184 ه / 800 م در طبرستان قاتل يك زن ) . ( 11 ) . Mez 215 nach as - Subki III , 50 . . ( 12 ) . فقط بخشى از بازجويى در دادگاه عليه افشين در سال 225 ه / 840 م وصف است . -