تحصيل‌دارى ، دهكانان كوشش بسيار مىكردند ، زيرا كه بدين وسيله مىتوانستند حد اقل بخشى از حق سرپرستى خود را حفظ كنند . « 473 » كوشش بر سر آنكه نيل به اين مشاغل براى آنان را مطلقا ممنوع كند ، همان گونه كه عمر دوم مىبايستى چنين كرده باشد ، آشكارا بىنتيجه ماند ، « 474 » همچنين كوششهاى حجاج نيز ، كه مىخواست مسيحيان و ايرانيان را عموما از ادارات كنار بگذارد ، حاصلى به دست نداد ، زيرا كه در نقاط مورد نظر - مانند مصر و بين النهرين - مأموران مسلمان ( و يا عربى ) كه بتوانند اين مناصب را اداره كنند ، كم بودند . « 475 » محروم‌سازى نظام‌يافته و مكرّر اهل ذمّه از اين مناصب ( در زمان عمر دوّم ، منصور ، مهدى ، هارون الرشيد ، مأمون ، متوكّل و مقتدر ) « 476 » به تنهايى گواه اين است كه آنان همواره از بعض حقوق اجتماعى منع مىشده‌اند . حتى در سراسر مناطق اسلامى ( و به طور كلى در مشرق‌زمين ) « نويسندگان » ( كاتب - منشى ) مهمّ ، « 477 » كه در قرون نخستين اسلامى در ايران جامعهء بسته‌اى مانند دوران قبلى و بعدى آن ، به وجود آورده بودند ، تقريبا همه بومى بودند . « 478 » اينها جدا از منشيان ، « نامه‌نگار » ، « ماليات‌نويس » ، « گزارش‌نويس ارتش » ، « منشى دادگاه » و پليس بشمار مىآمدند ، « 479 » و - مانند همهء مأموران جزء منزلت اجتماعى چندانى نداشتند « 480 » و مانند آنها از درآمد خراج حقوق مىگرفتند . « 481 » - از آنجايى كه در ايران ، مسيحيان ديگر ، نقش زيادى نداشتند

--> ( 473 ) . مقدسى : احسن التقاسيم ، ص 275 ( قرن چهارم ه / دهم م ، ناحيه اسپيجاب ) ؛ ص 27 ، ( ناحيه چاچ ) . ( 474 ) . ابن اثير : الكامل / چاپ تورنبرگ ، ج 5 ، ص 49 . ( 475 ) . بلاذرى : انساب الاشراف ، ج 11 ، ص 343 ، 352 ( هردو منشى زرتشتى حجاج ، پدر و پسر ) . - Kremer streifz . . 14 ; kremer , C . G . I 167 f . ( 476 ) . Arthur Stanley Tritton : Islam and the protected religions'' ( II ) , s . 338 ( im JRAS 1931 . s . 311 - 338 ) ; Kremer , C . G . I 167 f . ( 477 ) . آنها مىتوانستند رئيس اداره ماليات و امور ادارى شهر شوند ، رجوع كنيد به ياقوت : ارشاد الاريب ج I ، ص 130 ؛ قمى : تاريخ قم ، ص 17 . ( 478 ) . در مورد كاركنان جزء تنوخى در كتاب الفرج ، ج 1 ، ص 10 شكايت دارد ، رجوع كنيد همچنين به Mez 47 . ( 479 ) . بيهقى / چاپ شوالى ، ص 488 ، مقايسه كنيد با : Mez 75 mit Anm 1 . ( 480 ) . 393 ، ( با مثالهايى در اينجا ) Mez 7 ( 481 ) . تاريخ سيستان ، ص 33 - 30 .