تصرف كرد و نواب خود را در آن بلاد بگماشت و خواهر خود را به خان سمرقند به زنى داد چنان كه رسم ختاييان بود براى آنجا شحنه‌اى معين كرد و به ديار خود بازگرديد . پادشاه سمرقند يك سال پس از بازگشت خوارزمشاه بر شحنه بشوريد و او را به قتل آورد و آهنگ قتل زوجهء خود ، خواهر خوارزمشاه را نمود . خوارزمشاه او را در سمرقند محاصره كرد و شهر را به جنگ بگرفت و او را با جماعتى از خويشاوندانش به قتل رسانيد و نشان خانيه و پادشاهى ايشان از ما وراء النهر برافگند . و در ديگر بلاد نواب خود را جاى داد . قوم تاتار آن سوى اين ختاييان در حدود چين ، ميان چين و تركستان سكونت داشتند . پادشاهشان كوچلك [ 1 ] خان بود . ميان ايشان و ختا همواره دشمنى و جنگ بود . از آن گونه كه غالبا ميان دو دولت همسايه واقع مىشود . چون شنيدند كه خوارزمشاه با ختا چه كرده است آهنگ انتقام كشيدن نمودند و كوچلك خان با طوايف تاتار به سوى ختا در حركت آمد تا در اين فرصت فتوحاتى حاصل كند . ختاييان نزد خوارزمشاه رسول فرستادند و كوشيدند كه او را بر سر مهر آرند تا آنان را بر دشمنشان پيش از آنكه جاى پاى مستحكم كند پيروز گرداند . كوچلك خان پادشاه تاتار نيز چنين پيامى به او داد . هر يك از دو فريق تاتار و ختا مىپنداشت كه خوارزمشاه با اوست و خوارزمشاه خود را از آن هر دو دور نگه مىداشت . عاقبت جنگ درگرفت . ختا شكست خورد و خوارزمشاه جانب تاتار را گرفت و ختاييان را در هر جا كه يافتند قلع و قمع كردند چنان كه جز شمار اندكى از ايشان نجات نيافت كه اينان نيز در كوهستانهاى نواحى تركستان پناه گرفتند و اندكى ديگر به خوارزمشاه پيوستند . خوارزمشاه نزد كوچلك خان رسول فرستاد و پيروزى او را بر ختاييان بستود و يادآور شد كه اين پيروزى به يارى او حاصل شده . كوچلك خان نيز تصديق كرد و او را سپاس گفت . چندى بعد خوارزمشاه مدعى شد كه بلاد مفتوحه از آن اوست و لشكرى به جنگ ايشان فرستاد . چون دو لشكر روياروى آمدند ، خوارزمشاه دريافت كه او را تاب مقاومت نيست . از جنگ خوددارى كرد و كوچلك خان ملامتش نمود و او عذرهاى مغالطه‌آميز مىآورد . كوچلك در خلال اين احوال بر كاشغر و تركستان و بلاساغون [ 2 ] غلبه يافت سپس براى نبرد با خوارزمشاه به چاچ و فرغانه و اسپيجاب و كاشان و بلاد اطراف آن كه در ميان همهء شهرهاى خدا جايى از آنها خرمتر و باصفاتر و آبادانتر نبود ، رفت . مردم آن ديار به بلاد مسلمانان آمدند و از بيم آنكه به دست تاتار افتد همهء آن بلاد ويران كردند . طايفهء ديگرى كه به مغول معروف بودند به خلاف كوچلك خان برخاستند . پادشاه اينان چنگيزخان بود . كوچلك خان به جنگ آنان سرگرم شد و از خوارزمشاه غافل ماند .

--> [ ( 1 ) ] متن : كشلى . [ ( 2 ) ] متن : ساغون .