دارايى نياكانش همه بر باد رفته بود . او در كودكى پدر را از دست داد ، سپس به تحصيل علم پرداخت و در علوم و صنايع مهارتى شگرف يافت و به خدمت سلطانى در آمد و در آن ايام گاه در خراسان بود و گاه در غزنه يا بلخ . عاقبت در زمرهء كارگزاران ابو على بن شاذان وزير الب ارسلان در آمد . چون ابو على بن شاذان را مرگ فرا رسيد ، الب ارسلان به او وصيت كرد و كفايت و لياقت او را بستود . الب ارسلان نيز او را به خدمت گرفت تا آنجا كه وزارتش داد . چون الب ارسلان كشته شد ، نظام الملك وزير او بود . سلطان ملكشاه نيز او را بعد از پدر خود به وزارت برگزيد . نظام الملك مردى دانشمند و بخشنده بود . علما و اهل دين را اكرام مىكرد و همواره با ايشان مجالست داشت . مدرسه‌هايى بنا كرد و اموال بسيار صرف آنها نمود . خود نيز املاى حديث مىكرد . همواره مىكوشيد كه نمازهايش را به وقت بخواند . در ايام او بسيارى از ماليتها فرو كاست . همچنين لعنت بر اشاعره را كه عميد الملك كندرى ابتكار كرده بود از منابر برانداخت . عميد الملك سلطان طغرلبك را به لعن شيعيان وادار كرده بود و اشعريان را نيز بر آنها افزوده بود . لعنت بر اشاعره سبب شد كه امام الحرمين و ابو القاسم قشيرى از خراسان بروند . چون الب ارسلان به پادشاهى رسيد . نظام الملك او را واداشت تا لعن بر اشاعره را ملغى كند و اين امر سبب شد كه علما به وطن خويش باز گردند . فضايل نظام الملك بسيار است همين بس كه علما به مجلس او حاضر مىشدند و شاعران ديوانها به مدح او پرداخته‌اند از جمله علمايى كه به مجلس او حاضر مىشدند ابو المعالى جوينى امام الحرمين و نظاير او بودند . نظام الملك مدرسهء نظاميه بغداد را بنا نمود و شيخ ابو اسحاق شيرازى را براى تدريس در آن مدرسه دعوت كرد . چون ابو اسحاق شيرازى در سال 476 درگذشت پسر نظام الملك ، ابو سعيد المتولى را به جاى او معين كرد ولى نظام الملك از او خشنود نبود و خود امام ابو نصر صباغ صاحب كتاب « الشامل » را به تدريس برگزيد . چون ابو نصر در ماه شعبان همان سال درگذشت ، از سال 478 ابو سعيد عهده‌دار تدريس گرديد . چون او نيز از دنيا رحلت كرد ، الشريف العلوى ابو القاسم الدبوسى بر مسند تدريس برآمد . او نيز در سال 482 وفات كرد . و ابو عبد اللّه الطبرى و قاضى عبد الوهاب شيرازى بنوبت به اقامهء درس پرداختند . آنگاه امام ابو حامد غزالى در سال 484 به تدريس در نظاميه مشغول شد . در ايام نظام الملك مردم را به تحصيل علم رغبتى تمام پديد آمد . زيرا نظام الملك خود علم را ارج مىنهاد . و اللّه اعلم