عمرو بن سعيد و ديگر اشراف‌زاده‌هاى قريش اداره مىكردند ، مردمانى فاسق ، ستمكار ، مال‌اندوز ، تجمّل دوست و از همه بدتر نژادپرست . 4 - آن دسته از مسلمانان كه سختگيرى عصر عمر را ديده و از بيم بازخواستِ او مجبور بودند ظاهر كار را حفظ كنند ، با برخوردارى مالى كه در دورهء بعد ( / عصر عثمان ) نصيب آنان شد ، براى خود زندگى آسوده‌اى آماده كرده بودند . . . و چون نمىخواستند آسايش خود را به هم بزنند ، هر حادثه‌اى كه پيش مىآمد - هر چند مخالف ظاهر دين بود - براى آن تأويلى و محملى درست مىكردند تا از سرزنش وجدان در امان باشند ! . . . 5 - . . . در دورهء دوم حكومت اموى در نتيجهء يافتن گريزگاه‌هاى كلامى بود كه دسته‌اى به نام « مرجئه » پديد شد و تا آنجا پيش رفت كه براى مرتكبان گناه‌هاى بزرگ نيز مأمنى يافت ! 6 - هر اندازه مسلمانان از عصر پيغمبر دور مىشدند ، خويها و خصلت‌هاى مسلمانى را بيشتر فراموش مىكردند و سيرت‌هاى عصر جاهلى به تدريج بين آنان زنده مىشد ؛ برترىفروشى نژادى ، گذشتهء خود را فرا ياد رقيبان خود آوردن ، روى در روى ايستادنِ تيره‌ها و قبيله‌ها به خاطر تعصّب‌هاى نژادى و كينه‌كشى از يكديگر . 7 - آنچه را روح شريعت اسلامى مىخوانيم - پرهيزگارى و عدالت - در اجتماع ديده نمىشد . از احكام اجتماعى دين ، تنها جمعه و جماعت ، رونقى آن هم به صورت تشريفاتى داشت . گاهى همين صورت تشريفاتى هم به بدعت و بلكه به فسق مىگراييد . وليد - برادر مادرىِ عثمان - كه از جانب وى حاكم كوفه بود ، مست به مسجد رفت و نماز صبح را سه ركعت خواند ! سپس به مردم گفت : اگر مىخواهيد ركعتى چند اضافه كنم ! ( / رك : عقد الفريد ، ج 5 ، ص 55 ) . 8 - در دورهء پيغمبر و ابوبكر و عمر و عثمان ، ميدان جنگ در قلمرو كافران و در سرزمين‌هاى غير عربى بود ، و عرب علاوه بر آن كه با غير عرب مىجنگيد ، با كافران پيكار مىكرد ، امّا در جنگ‌هاى : جمل ، صفّين و نهروان ، مسلمانان روى در روى ايستادند و يكديگر را كشتند ! . . . . 9 - از سرزمين‌هاى اسلامى ، شام دربست طرفدار خاندان اميّه بود ، مكّه و مدينه نسبت به قيام حسين ( ع ) عكس العمل قابل توجّهى از خود نشان نداد . تنها عراق ، آن هم كوفه بود كه برپاخاست . 10 - آنها ( / كوفيان ) مىخواستند عراق پيروز شود تا كينهء خود را از شام بگيرند ، امّا حساب آن را نكرده بودند كه شام برابر چنين جسارت و جرأتى چه عكس العملى نشان مىدهد ؟ همين كه