آيا تنها تفسير معقول از موضع حضرت پيامبر صلّى اللّه عليه و إله و سلّم اين نيست كه امام على عليه السّلام را براى مرجعيت و رهبرى امت آماده كرده و سنتش را به طور كامل نزد او به وديعت نهاده ، هزار باب از علم را به او آموخته بود « 1 » ؟ وقايع بعد از وفات حضرت پيامبر صلّى اللّه عليه و إله و سلّم ثابت كرده است طيف مهاجرين و انصار از هيچ‌گونه تعليم مشخصى نسبت به بسيارى از مشكلات بزرگ اجتماعى كه دعوت اسلامى ، بعد از رحلت حضرت رسول اكرم صلّى اللّه عليه و إله و سلّم با آن روبرو مىشد ، برخوردار نبود ، حتى خليفه و اطرافيانش هيچ تصور مشخصى - از حكم شرعى سطح وسيعى از سرزمين‌هايى كه فتوحات اسلامى ، قلمرو اسلام را تا آن‌جا پيش برده بود و اين‌كه آيا اين زمين‌ها ، بايستى بين مجاهدان تقسيم شود و يا وقف عموم مسلمانان است ، - نداشتند « 2 » . بنابراين آيا معقول است تصور كنيم حضرت پيامبر به مسلمانان تأكيد كند سرزمين ايران و روم « 3 » را فتح خواهند كرد و مهاجرين

--> موازين و اصول آن در دورهء يك خليفه نسبت به دورهء خليفهء ديگر ، مطالبى بيان كرديم . ر . ك : السقيفة و الخلافة ، عبد الفتاح عبد المقصود ، ص 264 . ( 1 ) - الارشاد ، شيخ مفيد ، ص 22 ؛ ينابيع المودة ، قندوزى ، ج 1 ، ص 62 ؛ ضميمهء همين كتاب ، قسمت « آماده سازى فكرى - تربيتى امام على » . ( 2 ) - احكام القرآن ، ابن عربى ، ج 4 ، ص 1778 ؛ فتوح البلدان ، بلاذرى ، ص 268 . ( 3 ) - تاريخ طبرى ، ج 2 ، ص 92 ، چاپ دار الكتب العلميه - بيروت .