( كوشكى از بنى حزم در غرب مسجد فتح ) تا ذباب و كوه راتج به طول 6 كيلومتر خندق بزنند ؛ زيرا مناسب‌ترين راه نفوذ دشمن براى دستيابى به شهر مدينه ، اين مسير بود . سه طرف ديگر مدينه به‌وسيلهء موانع طبيعى و مصنوعى از قبيل نخلستان‌ها ، باغ‌ها ، ارتفاعات ، زمين‌هاى سنگلاخ و صخره‌هاى سوخته و سياه و ساختمان‌ها محاصره شده بود و به قواى دشمن اجازهء ورود به مدينه را نمىداد . از اين رو ، دشمن جز خندق نمىتوانست از راه‌هاى ديگر تحرّكى انجام دهد . پيامبر خدا صلى الله عليه و آله در همان روز دستور حفر خندق را صادر كرد و موضع استقرار لشكر اسلام را در دامنهء كوه سلع قرار داد . « 1 » در غزوهء خندق ، كه جنگى دفاعى به‌شمار مىرفت ، از موانع طبيعى منطقه به نحو مطلوبى براى حفظ جناحين و برقرارى تأمين و صرفه‌جويى در قوا استفاده شد . مسلمانان با يك تركيب مناسب از موانع طبيعى و مصنوعى ، موفق به حفظ مدينه شدند . خندق مهم‌ترين مانع مصنوعى براى مسلمانان و دشمن به حساب مىآمد . به‌گونه‌اى كه وقتى سران و فرماندهان سپاه احزاب با خندق و كانالى كه تا آن روز در جنگ‌هاى عرب بىسابقه بود ، روبه‌رو شدند ، اظهار تعجّب كرده ، همراه با يأس گفتند : به خدا سوگند ! اين مكر و حيله ، كار عرب نيست . « 2 » براى حفظ هر مكانى كه امكان دسترسى نيروهاى دشمن به آن جا وجود دارد ، استفاده از موانع مىتواند بسيار مفيد و مؤثّر باشد . يكى از

--> ( 1 ) - كشف الغمّه فى معرفة الائمه ج 2 ، ص 19 . ( 2 ) - بحارالانوار ، ج 20 ، ص 202 ؛ تاريخ ابن خلدون ، ج 2 ، ص 30 .