بدون شناخت از زمين ، دست به عمل نمىزند . با نگاهى اجمالى به جنگ‌هاى رسول خدا صلى الله عليه و آله ، امير مؤمنان و ديگر ائمه عليهم السلام معلوم مىشود كه به زمين منطقه توجه كامل داشته و از عوارض طبيعى و مصنوعى آن جهت كسب پيروزى بهره مىگرفته‌اند . همين سيرهء عملى ما را به اهمّيّت مسأله واقف مىسازد . چنانچه در جنگ بدر ، احد ، خندق و صفّين كاملًا مشهود است . در جنگ احد ، لشكريان اسلام به دستور پيامبر صلى الله عليه و آله در دامنهء كوه احد ، موضع گرفتند و از آن به‌عنوان يك عارضهء طبيعى ، به‌منظور تأمين عقبهء لشكر استفاده كردند ، به‌گونه‌اى كه دشمن ناگزير شد در مكان پايين‌ترى موضع بگيرد و فقط از روبه‌رو وارد جنگ شود . « 1 » در جنگ خندق رسول خدا صلى الله عليه و آله ابتدا عوارض طبيعى و مصنوعى شهر مدينه را شناسايى كرد و چون تصميم پدافند داشت ، از عوارض زمين مانند باغستان‌ها ، كوه‌ها ، منازل و . . . به بهترين وجه استفاده كرد ؛ به‌نحوى كه نفوذ نيروهاى دشمن فقط از يك سو ميسّر بود كه حضرت دستورداد خندق حفر شود و بدين‌طريق راه نفوذ و ورود دشمن را كاملًا مسدود نمود . هنگامى كه دشمن خود را با موانع طبيعى و مصنوعى بسيارى مواجه ديد ، ناگزير پشت خندق اردو زد و مدّتى معطل ماند تا سرانجام با شكستى غيرقابل تصوّر بازگشت . « 2 » حضرت على عليه السلام به فرماندهانش دستور مىدهد تا از زمين ( قله‌ها ، دامنهء كوهستان‌ها ، كرانهء رودها ، و . . . ) بهترين استفاده را بنمايند . بخشى از

--> ( 1 ) - مغازى ، ترجمهء محمود مهدوى دامغانى ، ج 1 ، ص 160 . ( 2 ) - همان ، ج 2 ، ص 333 .