3 . عامل خردورزى : اسلام دين تفكر و تعمق است . تأكيد و توصيه‌هاى مكرر قرآن كريم به تدبّر تأييدى بر همين مدعاست : أَ فَلا يَنْظُرُونَ إِلَى اْلإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ . « 1 » وَ فِي أَنْفُسِكُمْ أَ فَلا تُبْصِرُونَ . « 2 » إِنَّ فِي ذلِكَ لآَيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ . « 3 » همه اين آيات آدمى را به تفكرى هدفمند فرامىخواند و از انسان مىخواهد تا با تأملى عميق درهاى معرفت را به روى خود بگشايد . گاه آن‌قدر براى تفكر ارزش قائل مىشود كه مقام متفكر را بالاتر از مقام عابد و زاهدى متهجد مىداند كه سال‌ها به عبادت پرداخته است . اين‌گونه تفكر نه تفكرى است از نوع تفكرات فلسفى - آن‌چنان كه در يونان باستان بود - و نه از نوع تفكرى كه در قرون وسطى و فلسفهء اسكولاستيك وجود داشت و نه تفكرى صرفاً مادى از نوع پراگماتيسم امروز جهان ، « 4 » بلكه نتيجه و ثمرهء عالى تفكر ، ازدياد نظام معرفتى ، باز شدن درهاى دانش ، تكامل و نظام اجتماعى و فرهنگى و رشدِ بخش صنعتى است . در تفكر و تدبّر اسلامى ابعاد مختلف عبرت‌اندوزى و دانش‌افزايى نهفته است و حركت فرد و جامعه را توأمان تضمين مىكند . بنابراين تفكر در اسلام جايگاهى و الا دارد . 4 . علم و دانش‌اندوزى : يكى از مهم‌ترين عناصرى كه بستر مناسبى براى پيشروى جامعه ايجاد مىكند ، علم‌آموزى و كسب دانش است . اسلام كه خود دينى بالنده است ، با فراخوان جوامع بشرى به توسعه نظام معرفتى ، از همگان مىخواهد تا با كسب علم و دانش بر جهل فايق آيند . « 5 » پيامبراكرم صلى الله عليه و آله و ائمه اطهار عليهم السلام نيز در مقام مبلّغان دين ، مسلمانان را مكلّف مىدانند كه دانش را حتى در دورترين نقاط فراگيرند . گاه آن‌قدر به عالم و علم‌اندوزى اهميت مىدهد كه خواب عالم را از عبادت جاهل بالاتر ، و مداد او را از خون شهدا و جهادگران در راه حق افضل مىداند . « 6 » گاه نيز بر عالم بىعمل مىتازد تا وى را به عرصهء اختراع و اكتشاف به شكلى پويا فراخواند . در اين فراز ،

--> ( 1 ) . الغاشيه ( 88 ) : 17 . ( 2 ) . الذّاريات ( 51 ) : 21 . ( 3 ) . الزمر ( 39 ) : 42 . ( 4 ) . عزت الله رادمنش ، قرآن ، جامعه‌شناسى ، اتوپيا ، ص 219 . ( 5 ) . قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ . ( الزمر ( 39 ) : 9 . ) ( 6 ) . مداد العلماء افضل من دماء الشّهداء . » و « يشفع يوم القيامة ثلاثة : الانبياء ثم العلماءِ ، ثم الشهداء .