يك‌يك كلمات آن است . دستمايهء بيست و سه سال حيات پر مشقت پيامبراكرم صلى الله عليه و آله در تبليغ و دعوت جامعه جاهلى عرب ، آيات قرآن كريم است كه در فواصل مختلف بر او نازل مىشد . نخستين كلام الهى ، آيات آغازين سوره علق بود كه همهء بار معرفتى نظام هستى را در بر دارد ، مفاهيمى چون خواندن ، طرح ربوبيت ، نفى شرك ، راز آفرينش و آموختن و همهء آنچه بشر براى ادامه حيات بدان نياز دارد ، به درستى در اين آيات متجلى است . « 1 » بدين ترتيب قرآن كريم به بشر ارزانى شد تا چراغ راه گشته ، از حيرانى و سرگشتگى نجاتش دهد و به محضر الهى بخواندَش . در اين تكاپوى مستمر ، انسان بىواسطه مورد خطاب قرار مىگيرد . گاه مؤمنون ، مسلمون ، كافرون و . . . و گاه نيز با مفاهيمى عام‌تر چون ناس آنها را فرامىخواند . بر همين مبنا ، توصيف‌هاى قرآن كريم از عالم ماورايى و جهان خلقت گاه بشر را به عرصه فلسفه دعوت مىكند و گاه نيز با بازكردن دريچه‌هاى نور و رحمت ، تاريخ گذشته بشر را با زيباترين وجه و عالىترين بلاغت بيان مىدارد . در بسيارى از مواقع ، اشارات قرآن كريم مبنى بر آگاهىهاى علمى است كه از اين طريق مىكوشد ، بشر را به تفكر وادارد و طبيعت و ماوراءالطبيعه و ماهيت غايى اشيا را توضيح دهد و از ديگر سو با عالىترين سبك ، از برخى علوم چهره بگشايد و خرد آدمى را بجنباند . در اين طريق ، گاه توصيه مىكند با تفكر و تعقل و يا سفر « 2 » و مهاجرت ، « 3 » ابواب معرفتى را بگشايند و در سرگذشت پيشينيان غور « 4 » نمايند . در مواردى نيز پيام‌هاى اخلاقى با بهترين تعابير قرآنى چون تقوا بيان مىگردد . پاداش كارهاى نيك و عقابِ افعال ناشايست نيز از ضروريات اصول زندگى جمعى است . در قرآن كريم به همه اعمال نيك و يا كارهاى زشت كه تمدن انسانى را به مخاطره مىاندازد ، با اشكال مختلف اشاره شده است . بنا بر آنچه گفته شد ، قرآن كريم كتاب دانش و مقوّم تمدن اسلامى است كه با كاربرد آموزه‌هاى آن مىتوان رشد و كمال جامعه تمدنى را تضمين نمود و يا بدون استفاده از هشدارهاى آن ره نيستى را پيمود . آن دسته از تمدن‌هايى كه تاريخِ عبرت‌آموزشان در قرآن كريم آمده است ،

--> ( 1 ) . العلق ( 96 ) : 5 - 1 . ( 2 ) . براى نمونه بنگريد به : البقرة ( 2 ) : 45 ، 73 ، 76 و 242 ؛ آل‌عمران ( 3 ) : 65 و 191 ؛ الانعام ( 6 ) : 11 ؛ الاعراف ( 7 ) : 176 ؛ النمل ( 27 ) : 69 ؛ العنكبوت ( 29 ) : 20 ؛ الروم ( 30 ) : 21 و 42 ؛ سبأ ( 34 ) : 18 : الزمر ( 39 ) : 42 ؛ الجاثيه ( 45 ) : 13 ؛ الحشر ( 59 ) : 21 . ( 3 ) . براى نمونه بنگريد به : النساء ( 4 ) : 100 ؛ غافر ( 40 ) : 21 ؛ محمد ( 47 ) : 10 ؛ الممتحنه ( 60 ) : 10 . ( 4 ) . الروم ( 30 ) : 9 .