4 . دلايل اقتصادى دلايل و انگيزه‌هاى قوى چون كسب تجارت پر سود ، رهايى از فقر و تنگدستى و گريختن از مشكلات اقتصادى داخلى ، صليبيان را به سوى تصرف شهرهاى بزرگ اسلامى سوق داد . اشغال بيت‌المقدس و سلطه سياسى بر سواحل شام موجب شد ، بازرگانان ونيزى و جنوايى « 1 » از پرداخت عوارض گمركى معاف شوند و افزون بر تجارت بىرقيب در سرزمين‌هاى فتح‌شده ، بخشى از درآمد شهرها را نيز به خود اختصاص دهند . « 2 » افزون بر اين ، تصرف شهرهاى مرزى و گسترش سياسى سلطه غرب بر شهرهاى بزرگ تا فلسطين ، ارتباط تجارى شرق و غرب را نيز تسهيل مىكرد . بنابراين چندان به گزاف نيست اگر بگوييم جنگ‌هاى صليبى اولين تجربهء استعمار غرب بود كه براى بهره‌بردارىهاى همه‌جانبهء اقتصادى صورت گرفت . « 3 » 5 . هرج و مرج داخلى جهان اسلام در كنار عوامل بيرونى جنگ‌هاى صليبى ، شرايط داخلى و آشفتگىهاى موجود در جهان اسلام نيز در تحريك صليبيان براى حمله به مرزها و شهرهاى اسلامى مؤثر بود . افزون بر آنچه پيش‌تر در بحث آشفتگى جهان اسلام اشاره شد ، تشتت سياسى جهان اسلام - بر اثر نزاع سياسى و رقابت‌هاى خلفاى فاطمى و عباسى با يكديگر - و آشوب‌ها و انقلاب‌هاى مذهبى در اقصى نقاط جهان اسلام و همچنين قدرت‌گيرى سلجوقيان ، شرايط ناامن و مشكلات داخلى فراوانى را در مناطق تحت سلطه خلافت اسلامى به وجود آورد . « 4 » همه اين عوامل به انضمام انگيزه‌هاى قوى مذهبى و اقتصادى صليبيان ، فرصتى مناسب براى تحقق اهداف مهاجمان بود . بنابراين جنگ‌هاى صليبى به مدت دو قرن جهان اسلام را درگير قتل و غارت نمود . نتايج نامطلوب جنگ‌هاى صليبى 1 . اختلاط نژادى : به دليل هجوم مسيحيان به شرق مديترانه و ماندگارى آنان در مناطق درگير

--> ( 1 ) . بنگريد به : حسن ابراهيم حسن ، تاريخ الاسلام السياسى و الدينى و الاجتماعى ، ج 4 ، ص 244 . ( 2 ) . فايد حماد محمد عاشور ، جهاد المسلمين فى الحروب الصليبية ، ص 84 - 81 . ( 3 ) . به نقل از تامسون در كتاب شعر الجهاد فىالحروب الصليبيه فى بلاد الشام ، ص 36 . ( 4 ) . حسن ابراهيم حسن ، تاريخ الاسلام السياسى و الدينى و الاجتماعى ، ج 4 ، ص 244 .