قرن‌ها پيش از ادعاى ميگل سرتوى ايتاليايى است كه او را كاشف دستگاه خون مىدانند . « 1 » يكى ديگر از سرآمدان علم پزشكى كه بر تارك تاريخ علم طبابت اسلامى مىدرخشد على بن عباس اهوازى است . بنا بر قرائن موجود ، نخستين كتاب عربى كه از علم پزشكى به لاتين ترجمه شد ، كتاب وى با عنوان كامل الصناعة بود . اين كتاب در كنار دو كتاب قانون ابن‌سينا و الحاوى رازى تا قرن شانزدهم در دانشگاه‌هاى اروپا تدريس مىشد . اهميت على بن عباس نزد اروپائيان به قدرى بود كه وى را « ssabbA yllaH » مىناميدند . حاصل تحقيقات وى در زمينهء امراض زنان و يا بررسى وضعيت جنين و كيفيت رشد آن و همچنين سرطان رحم به همراه راه‌هاى تشخيص علمى آن در سراسر دانشگاه‌هاى معتبر جهان تدريس مىشد . « 2 » ابوالقاسم زهراوى قرطبى دانشمند و طبيب اندلسى است كه آثار پزشكى وى در زمينهء تقسيم‌بندى امراض بويژه سرطان و بيمارىهاى زنان و گياهان طبى بارها به زبان لاتين ترجمه شد و مقالات متعددى از آنها استخراج گرديد و در مجلات معتبر اروپايى قرن شانزدهم به چاپ رسيد . داده‌ها و اطلاعات فراوان و حتى تشخيص امراض چشم ، گوش ، حلق و دهان و بينى و حتى جراحى زيبايى سر فصل درسى دانشگاه‌هاى اروپايى شد . « 3 » به هر روى ، علم پزشكى اسلامى و آثار گرانقدر تلاشگران اين عرصه از طريق اندلس به جهان غرب راه يافت و دانشوران اندلسى و پزشكانى چون ابن‌خطيب ، ابن‌طفيل ، ابن‌زُهر اندلسى ، باهلى در تاريخ پزشكى جهان اسلام نامى نيك از خود بر جاى نهادند . « 4 » بنا بر همين مىتوان پذيرفت كه همه علوم به نوعى در تكميل و تعالى علم پزشكى نقش داشتند ؛ آن‌سان كه بعدها شاخه‌هاى مختلف علم پزشكى چون علم النفس ( روانپزشكى ) ، صناعةاليد ( جراحى ) أمراض‌النساء ( بيمارىهاى زنان ) ، الأمراض الجلديه ( پيسى و بيمارىهاى پوست ) ، طب‌العيون ( چشم پزشكى ) و . . . به وجود آمدند .

--> ( 1 ) . براى اطلاع بيشتر بنگريد به : اى . ان . بلاچ ، كتابهاى بزرگ تمدن اسلامى ، ترجمه زهرا آقا محمد شيرازى ، ص 195 - 193 . ( 2 ) . حربى عباس عطيتو محمود و حسان حلّاق ، العلوم عند العرب ، اصولها و ملامحها الحضارية ، ص 290 و 291 . ( 3 ) . همان ، ص 297 - 295 . ( 4 ) . بنگريد به : حربى عباس عطيتو محمود و حسان حلّاق ، العلوم عند العرب ، اصولها و ملامحها الحضارية ، ص 290 - 192 .